Εἶναι χαρακτηριστικό, ὅτι ἡ Ἁγία καί Μεγάλη Σύνοδος τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας, τή συµπλήρωση δεκαετίας ἀπό τήν σύγκληση τῆς ὁποίας ἑορτάζουµε ἐφέτος, κατονόµασε τήν «αὐτονόµησιν τῆς οἰκονοµίας ἀπό τάς ζωτικάς ἀνάγκας τοῦ ἀνθρώπου καί τήν µετατροπήν της εἰς αὐτοσκοπόν» ὡς «προκλητικήν ἀπειλήν διά τόν σύγχρονον ἄνθρωπον», καί πρότεινε µία οἰκονοµία, ἡ ὁποία στηρίζεται «ἐπί ἠθικῶν ἀρχῶν» καί διακονεῖ ἐµπράκτως τόν ἄνθρωπο. «Βιώσιµος οἰκονοµία εἶναι ἐκείνη, ἡ ὁποία συνδυάζει τήν ἀποτελεσµατικότητα µετά δικαιοσύνης καί κοινωνικῆς ἀλληλεγγύης», διακηρύσσει ἡ Σύνοδος.

Οἱ μεγάλες προκλήσεις τῆς ἐποχῆς μας εἶναι ἀδύνατον νά ἀντιμετωπισθοῦν ἀποκλειστικά ἐπί τῇ βάσει πραγματιστικῶν ἐπιλογῶν, οἰκονομοκεντρικῶν καί τεχνοκρατικῶν μέτρων. Ὁ σεβασμός τῶν πνευματικῶν καί ἠθικῶν ἀξιῶν ὄχι μόνον δέν παρεμποδίζει τήν ἀξιοποίηση τῶν συγχρόνων τεχνολογικῶν καί ἐπικοινωνιακῶν δυνατοτήτων στόν χῶρο τῆς οἰκονομίας, ἀλλά ἐμπνέει τό «ὑγιῶς ἐπιχειρεῖν» καί εὐνοεῖ τή βιώσιμη ἀνάπτυξη. Θεωροῦμε ἀξονικῆς σημασίας γιά τό μέλλον τήν ἀξιοποίηση τῆς κοινωνικῆς διδασκαλίας καί ἐμπειρίας τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας, τῆς κατ᾽ ἐξοχήν κοινοτικῆς μορφῆς τοῦ Χριστιανισμοῦ. Λόγῳ τοῦ κοινωνικοῦ της αἰσθητηρίου, ἡ Ἐκκλησία μας ποτέ δέν ὑπῆρξε ἕνα «ἐξουσιαστικό καθίδρυμα». Ἡ Θεολογία ἐξαίρει τό γεγονός ὅτι, παρά τίς ἱστορικές περιπλοκές καί τίς ὀπισθοδρομήσεις, «ὑπάρχει ἀκόμη, ὅπως ὑπῆρξε ἐπί αἰῶνες, ἰσχυρό κοινωνικό ἔνστικτο στήν Ἀνατολική Ἐκκλησία». Ἡ ἐνασχόληση τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου μέ τά σύγχρονα κοινωνικά καί οἰκονομικά προβλήματα συνεχίζει μία ἐντυπωσιακή παράδοση φιλανθρώπου μαρτυρίας, ἡ ὁποία προκαλεῖ θαυμασμό ἀκόμη καί στούς πολεμίους τῆς πίστης μας. Ἡ ἱστορία τοῦ πολιτισμοῦ τῆς ἀδελφοσύνης, τῆς βοήθειας καί τῆς φιλανθρωπίας, δέν εἶναι δυνατόν νά γραφεῖ χωρίς ἀναφορά στήν καθοριστική συμβολή τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας. Στό πνεῦμα αὐτό, ἀπευθύνουμε πρός ὅλους τούς παράγοντες τῆς οἰκονομικῆς ζωῆς τήν προτροπή νά μή παραβλέπουν στίς ἀποφάσεις τους τίς πνευματικές ἀρχές καί ἀξίες, ἡ ἄγνοια, ἡ ὑποτίμηση καί ἡ ἀθέτηση τῶν ὁποίων ἔχει ἀρνητικές συνέπειες γιά ὅλες τίς πτυχές τῶν ἀνθρωπίνων πραγμάτων.

Προφανέστατα, ὁ τρόπος μέ τόν ὁποῖο βλέπουμε τόν ἄνθρωπο, τήν προέλευσή του, τό περιεχόμενο, τό νόημα καί τόν σκοπό τῆς ζωῆς του, προσδιορίζει καί τό πῶς φανταζόμαστε τό αὔριο τῶν κοινωνιῶν μας. Ἡ ἀνθρωπότητα ἔχει ἀνάγκη συναίνεσης ἐπί ἑνός κορμοῦ κοινῶν θεμελιωδῶν ἀξιῶν, οἱ ὁποῖες, ἐν τῷ μέσῳ τῶν θρησκευτικῶν, πολιτισμικῶν, κοινωνικῶν καί πολιτικῶν διαφοροποιήσεων, θά λειτουργεῖ ὡς πυξίδα στήν πορεία πρός τό μέλλον καί ὡς μοχλός τῶν ἐξελίξεων. Ἄξονα αὐτοῦ τοῦ συνόλου ἀξιῶν θεωροῦμε τήν ἀρχή τῆς ἀλληλεγγύης, ἡ ὁποία προάγει τήν εἰρηνική συνύπαρξη, τήν συνυπευθυνότητα, τόν ἀγῶνα γιά κοινωνική δικαιοσύνη, ἐγγυᾶται τήν καλή λειτουργία τῶν θεσμῶν καί ἐμπερικλείει τόν σεβασμό τοῦ φυσικοῦ περιβάλλοντος, τοῦ «oἴκου» τοῦ ἀνθρώπου. Μέ αὐτόν τόν «πολιτισμό τῆς ἀλληλεγγύης» συνδέεται ἄρρηκτα τό μέλλον τῆς ἀνθρωπότητας, ἡ ἐλευθερία καί ἡ εὐημερία της.

Να διευρύνει την πρόσβαση του κοινού στην πολιτιστική κληρονοµιά, καθιστώντας τον Πολιτισµό πιο συµπεριληπτικό και περισσότερο προσιτό. Εικονικές περιηγήσεις, πολυγλωσσικοί ψηφιακοί οδηγοί, διαδραστικές εφαρµογές και εξατοµικευµένες πολιτιστικές διαδροµές επιτρέπουν σε πολίτες, απανταχού της Γης, να βιώνουν την πολιτιστική εµπειρία, χωρίς γεωγραφικούς ή φυσικούς περιορισµούς. Για άτοµα εµποδιζόµενα ή µε αναπηρία, οι εφαρµογές αυτές αποτελούν κρίσιµο εργαλείο της ισότιµης συµµετοχής τους στο πολιτιστικό γίγνεσθαι. Συγχρόνως, όµως, οι ραγδαία εξελισσόµενες και διευρυνόµενες δυνατότητες της Τ.Ν. γεννούν κρίσιµα ερωτήµατα. Μπορεί µια µηχανή να δηµιουργήσει πρωτότυπη τέχνη; Πού τελειώνει η ανθρώπινη έµπνευση και πού αρχίζει η «µηχανική δηµιουργικότητα»; Η δυνατότητα των αλγορίθµων να µιµούνται το ύφος µεγάλων δηµιουργών, να παράγουν εικόνες, µουσική ή κείµενα που µοιάζουν ανθρώπινα, θολώνει τα όρια ανάµεσα στο αυθεντικό και το παράγωγο, το συνθετικό. Η πολιτιστική εµπειρία, η οποία παραδοσιακά συνδεόταν µε τη βιωµατική ανθρώπινη εµπειρία και έκφραση, εισέρχεται πλέον σε µια εποχή, όπου η διάκριση ανάµεσα στο ανθρώπινο και στο τεχνητό γίνεται ολοένα και πιο δυσδιάκριτη.

Η εξέλιξη αυτή επηρεάζει την ανθρώπινη δεξιοτεχνία. Πώς διαφοροποιείται και διακρίνεται από αυτή της µηχανής; Η δηµιουργικότητα αναγκαστικά µετασχηµατίζεται και ωθείται σε αλλαγή οπτικής και εκφραστικών µέσων. Η αξία µετατοπίζεται από την αρτιότητα της εκτέλεσης στη γνησιότητα της έµπνευσης, στο βάθος της σύλληψης, στην εδραίωση της κριτικής σκέψης, στην αισθητική επιλογή και στην ηθική ευθύνη. Αναδύονται νέες υβριδικές δεξιότητες, που συνδυάζουν την τεχνολογική γνώση µε την καλλιτεχνική ευαισθησία. Αυτή είναι η θετική προοπτική. Στον αντίποδα, η υπερβολική εξάρτηση από αλγοριθµικά εργαλεία µπορεί να οδηγήσει σε οµογενοποίηση της αισθητικής και της πολιτισµικής έκφρασης. Στην υποκατάσταση της πρωτότυπης δηµιουργικής «βασάνου» µε την ευκολία της κακώς νοούµενης «εµπνευσµένης» µιµητικής αντιγραφής.

Ο Πολιτισµός, σε µια κοινωνία που αλλάζει ταχύτατα λόγω των νέων τεχνολογιών, συνιστά θεµελιώδες κέντρο κοινής αναφοράς και στοιχείο διατήρησης και αποκατάστασης της συνοχής. Ο Πολιτισµός, µέσω της πολιτιστικής κληρονοµιάς, λειτουργεί ως κοινό σηµείο αναφοράς, ως ζωντανός δεσµός ανάµεσα στις γενιές, σε µια εποχή αλγοριθµικής εξατοµίκευσης, κοινωνικού κατακερµατισµού και επικοινωνιακής και διανοητικής παγίδευσης, σε µια «φούσκα φίλτρων» (filter bubble). Σε ένα περιβάλλον διαρκούς επιτάχυνσης και κατακερµατισµού, η πολιτιστική µνήµη προσφέρει σταθερότητα και νόηµα. Ο Πολιτισµός δεν αντιστέκεται στην πρόοδο. Αντίθετα, την ενσωµατώνει και τη νοηµατοδοτεί, προσδίδοντάς της ανθρώπινο περιεχόµενο και κοινωνικό προσανατολισµό. Σε αυτό το πλαίσιο, η διατήρηση της πολιτιστικής πολυµορφίας αποτελεί προϋπόθεση για µια δηµοκρατική και ανθρωποκεντρική ψηφιακή κοινωνία. Το ζήτηµα της πολιτιστικής πολυµορφίας και αντιπροσωπευτικότητας είναι ιδιαίτερα κρίσιµο. Τα κυρίαρχα µοντέλα Τ.Ν. εκπαιδεύονται, κυρίως, σε αγγλόφωνα δεδοµένα και συχνά αναπαράγουν πολιτισµικές και γλωσσικές µεροληψίες. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, µικρότερες γλώσσες και πολιτισµοί κινδυνεύουν να υποεκπροσωπηθούν, να αγνοηθούν ή να παραµορφωθούν. Η ελληνική γλώσσα και ο ελληνικός πολιτισµός, µε το µεγάλο ιστορικό τους βάθος, αλλά τη µικρή, σύγχρονη, πληθυσµιακή εκπροσώπηση και τη σχετικά περιορισµένη ψηφιακή παρουσία -σε σύγκριση µε τις µεγάλες γλωσσικές κοινότητες- βρίσκονται αντιµέτωποι µε αυτή την πρόκληση. Το ερώτηµα δεν είναι µόνο και κυρίως τεχνολογικό. Είναι πρωτίστως πολιτισµικό και εθνικό. Πώς διασφαλίζουµε ότι η ελληνική γλωσσική και πολιτισµική ταυτότητά µας θα εκπροσωπείται αυθεντικά και επαρκώς στον παγκόσµιο ψηφιακό χώρο της Τ.Ν.;

Η «σύγκλιση» Τεχνητής Νοηµοσύνης και Πολιτισµού αποκτά, συνεπώς, ιδιαίτερη σηµασία για την εθνική µας ταυτότητα. Η Ελλάδα καλείται να αξιοποιήσει την Τ.Ν., όχι ως εργαλείο πολιτιστικής οµογενοποίησης, αλλά ως µέσο διαφύλαξης και αναζωογόνησης της διακριτής πολιτισµικής της παρουσίας και συνέχειας. Εν προκειµένω, η δηµιουργία ελληνικών χώρων δεδοµένων και γνωσιακών υποδοµών, µε παράλληλη ανάπτυξη ελληνικών Μεγάλων Γλωσσικών Μοντέλων (LLMs) µπορούν να λειτουργήσουν ως αντίβαρο στην αγγλοκεντρική κυριαρχία των σηµερινών συστηµάτων Τ.Ν. Η ελληνική γλώσσα, η ιστορία, η φιλοσοφία, οι παραδόσεις, η πολιτιστική κληρονοµιά και η σύγχρονη καλλιτεχνική έκφραση και δηµιουργική παραγωγή δεν πρέπει να αποτελέσουν «περιθωριακά δεδοµένα» στον νέο ψηφιακό κόσµο, αλλά ενεργό και δυναµικό µέρος της παγκόσµιας πολιτιστικής παραγωγής και γνώσης.

Εξίσου σηµαντικά είναι τα ζητήµατα ηθικής, ιδιωτικότητας και πνευµατικής ιδιοκτησίας. Η εκπαίδευση µοντέλων Τ.Ν. σε έργα καλλιτεχνών, χωρίς τη συναίνεσή τους, εγείρει σοβαρά ερωτήµατα σχετικά µε τη χρήση της ανθρώπινης δηµιουργίας, ως «πρώτης ύλης», για εµπορικά συστήµατα. Ποιος κατέχει τα δικαιώµατα ενός έργου που παράγεται µε τη βοήθεια της Τ.Ν.; Πώς διασφαλίζεται η αναγνώριση του δηµιουργού; Πώς προστατεύεται η αυθεντικότητα και η ακεραιότητα των έργων, σε µια εποχή συνθετικού περιεχοµένου και deepfakes; Η απάντηση δεν µπορεί να είναι ούτε η τεχνοφοβία ούτε η ανεξέλεγκτη απορρύθµιση. Απαιτείται σαφές θεσµικό και ηθικό πλαίσιο, βασισµένο στη διαφάνεια, στη λογοδοσία, στη δίκαιη αποζηµίωση και στον απόλυτο σεβασµό της ανθρώπινης δηµιουργίας.

Σε αυτό, ακριβώς, το πεδίο η Ελλάδα επιχειρεί να κινηθεί συντονισµένα και στρατηγικά. Το Υπουργείο Πολιτισµού, παρακολουθώντας, στενά και εξαρχής, τις εξελίξεις, ανέπτυξε συγκεκριµένες πρωτοβουλίες για την οµαλή ενσωµάτωση και την αποτελεσµατική αξιοποίηση της Τεχνητής Νοηµοσύνης στον Πολιτιστικό Τοµέα, στο πλαίσιο της διαρκούς επικαιροποίησης και εξέλιξης της ψηφιακής του στρατηγικής. Αξιοποιώντας τα πορίσµατα και τις προτάσεις της Συµβουλευτικής Επιτροπής, που συγκροτήθηκε, το 2023, από τον Πρωθυπουργό και η οποία συνέταξε την έκθεση µε τίτλο «Σχέδιο για τη Μετάβαση της Ελλάδας στην Εποχή της Τεχνητής Νοηµοσύνης», έχει ήδη προχωρήσει στην κατάρτιση Εθνικής Στρατηγικής, για την οµαλή ενσωµάτωση και αξιοποίηση της Τεχνητής Νοηµοσύνης στον Πολιτισµό.

Η στρατηγική αυτή αφορά τόσο την πολιτιστική κληρονοµιά, όσο και τη σύγχρονη δηµιουργία. Θεµελιώνεται στις αρχές της καινοτοµίας, της συµπερίληψης, της βιωσιµότητας και της ηθικής διακυβέρνησης, ενώ ευθυγραµµίζεται µε τον Ευρωπαϊκό Κανονισµό για την Τ.Ν. (AI Act) και τις αρχές της UNESCO, για την υπεύθυνη χρήση της Τ.Ν. Εξειδικεύεται, µέσω της συνεργασίας κράτους, ακαδηµαϊκών φορέων, επιχειρήσεων και κοινωνίας και αξιοποιεί τα συγκριτικά πλεονεκτήµατα, το υψηλής κατάρτισης έµψυχο δυναµικό και τις υπό ανάπτυξη υψηλών δυνατοτήτων τεχνικές υποδοµές της πατρίδας µας.

Στον τοµέα της πολιτιστικής κληρονοµιάς, η Στρατηγική θέτει ένα εµπεριστατωµένο και συνεκτικό πλαίσιο, που συνδέει τις ψηφιακές υποδοµές µε την έρευνα, την προστασία, τη διαχείριση, την προσβασιµότητα και την αξιοποίηση του πολιτιστικού αποθέµατος στην εκπαίδευση, στον τουρισµό και στην εξωστρέφεια της χώρας. Κεντρικό στοιχείο της είναι η χαρτογράφηση, η ενοποίηση και η υπεύθυνη διαχείριση των πολιτιστικών δεδοµένων, ώστε η γνώση να είναι προσβάσιµη, συνδεδεµένη, διαλειτουργική και επαναχρησιµοποιήσιµη. Παράλληλα, επικεντρώνεται στην προστασία µνηµείων και συλλογών, µέσω προηγµένων ψηφιακών εργαλείων, όπως τα ψηφιακά δίδυµα, η παρακολούθηση σε πραγµατικό χρόνο και οι προγνωστικές αναλύσεις, που ενισχύουν την ανθεκτικότητα και την αποτελεσµατική διαχείριση των πολιτιστικών αγαθών. Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στη δηµιουργία πολυγλωσσικών και εµβυθιστικών πολιτιστικών εµπειριών, οι οποίες απευθύνονται σε όλες τις οµάδες των πολιτών. Στον τοµέα του Σύγχρονου Πολιτισµού και της δηµιουργικής βιοµηχανίας, η Στρατηγική δίνει ιδιαίτερη έµφαση στα ζητήµατα της προστασίας των δηµιουργών, των πνευµατικών και συγγενικών δικαιωµάτων -από το εθνικό και ενωσιακό δίκαιο στο νέο περιβάλλον της Τ.Ν.-, στη θωράκιση της δηµιουργικότητας και του πρωτότυπου περιεχοµένου, στις εργασιακές, οικονοµικές και κοινωνικές επιπτώσεις. Τέλος, η Στρατηγική δεσµεύεται για βιώσιµη χρηµατοδότηση και µακροπρόθεσµο σχεδιασµό, ώστε η καινοτοµία να µην αποτελέσει µια σειρά αποσπασµατικών δράσεων, αλλά µια συνεκτική και σταθερή εθνική προσπάθεια, µε συνεχή παρακολούθηση και προσαρµογή στις εξελίξεις της τεχνολογίας και της κοινωνίας.

Η Ελλάδα, µε αυτόν τον τρόπο, όχι απλώς ευθυγραµµίζεται µε τις παγκόσµιες εξελίξεις –από τον Ευρωπαϊκό Κανονισµό για την Τ.Ν. έως τις διεθνείς αρχές για την ηθική Τ.Ν.– αλλά τοποθετείται στην πρώτη γραµµή του διεθνούς διαλόγου για το µέλλον του Πολιτισµού, καθώς λίγες χώρες παγκοσµίως έχουν ήδη προχωρήσει στην κατάρτιση ολοκληρωµένης στρατηγικής. Το ελληνικό Υπουργείο Πολιτισµού, µάλιστα, κάνει ένα ακόµη βήµα, συµµετέχοντας ενεργά στο εµβληµατικό έργο της δηµιουργίας του ελληνικού εργοστασίου Τεχνητής Νοηµοσύνης «PHAROS– The Greek AI Factory». Συµβάλλει στη συγκρότηση του «Ελληνικού Χώρου ∆εδοµένων» για τη Γλώσσα και τον Πολιτισµό και της γνωσιακής υποδοµής, εµπλουτισµένης µε πρωτογενείς πηγές και έγκυρα δεδοµένα, για το σύνολο του πολιτιστικού αποθέµατος, στην ανάπτυξη και εκπαίδευση ενός Ελληνικού Μεγάλου Γλωσσικού Μοντέλου (LLM), καθώς και στην ανάπτυξη εργαλειοθήκης, µε σύνολα δεδοµένων, υπηρεσίες και εφαρµογές Τ.Ν. για χρήση από δηµόσιους φορείς, ερευνητικά ιδρύµατα, πολιτιστικούς οργανισµούς και µικροµεσαίες επιχειρήσεις του κλάδου.

Η Ελλάδα, ως θεµατοφύλακας µιας από τις σηµαντικότερες πολιτιστικές παραδόσεις της ανθρωπότητας, έχει το χρέος, τη δυνατότητα και την ευκαιρία να αξιοποιήσει την Τ.Ν. ως εργαλείο προστασίας, ανάδειξης και εξωστρέφειας του ελληνικού πολιτισµού. Ταυτόχρονα, η Ελλάδα οφείλει να παίξει ενεργό και κεντρικό ρόλο στη διαµόρφωση των αξιών και των διεθνών κανόνων, που θα διέπουν τη σχέση Πολιτισµού και Τεχνητής Νοηµοσύνης. ∆ιότι το ερώτηµα δεν είναι αν η Τ.Ν. θα αλλάξει τον Πολιτισµό. Αυτό ήδη συµβαίνει. Το πραγµατικό και κρίσιµο ερώτηµα είναι ΠΟΙΟΣ θα καθορίσει τις αξίες και τις αρχές αυτής της αλλαγής. Η Τ.Ν. είναι ένα κορυφαίο επίτευγµα του ανθρώπινου πολιτισµού. Ο Πολιτισµός δηµιουργείται από ανθρώπους για ανθρώπους. Αυτό το ανθρωποκεντρικό θεµέλιο πρέπει να παραµείνει ισχυρό και στην εποχή της Τεχνητής Νοηµοσύνης. Η ευθύνη για τον τρόπο µε τον οποίο θα επιτευχθεί αυτό παραµένει ανθρώπινη και µας βαρύνει όλους.

Στην Ελλάδα, ο ρόλος της διανόησης υπήρξε καθοριστικός, ιδιαίτερα κατά τη συγκρότηση του νεοελληνικού κράτους. Μετά την ανεξαρτησία, η ανάγκη για θεσµική οργάνωση και πνευµατική συγκρότηση της κοινωνίας υπήρξε επιτακτική για την επιβίωση του Έθνους. Επιπροσθέτως, η δηµιουργία ενός µορφωµένου δυναµικού που θα στελέχωνε τη δηµόσια διοίκηση, την εκπαίδευση και την οικονοµία αποτέλεσε προτεραιότητα για την πολιτεία.

Η ίδρυση του Πανεπιστηµίου Αθηνών, το 1837 ως «Πανεπιστήµιον του Όθωνος» και από το 1862 ως «Εθνικόν Πανεπιστήµιον», υπήρξε ιστορικό ορόσηµο για τη χώρα. Το Πανεπιστήµιο Αθηνών δεν αποτέλεσε µόνο το πρώτο Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυµα της Ελλάδας, αλλά και ένα κέντρο πνευµατικής αναγέννησης. Κατά τους λόγους του πρώτου Πρύτανή του, Κωνσταντίνου Σχινά, αποτέλεσε «τὸν ἀµφικτυονικό δεσµό τῶν ἀπανταχοῦ τῆς γῆς ἐπιστηµόνων καὶ φιλεπιστηµόνων Ἑλλήνων». Η φράση αυτή αποτυπώνει τον ιστορικό ρόλο που ανέλαβε το Πανεπιστήµιο Αθηνών ήδη από τα πρώτα χρόνια της λειτουργίας του ως το λίκνο της επιστήµης και ως ο κυριότερος πυλώνας για την ανασυγκρότηση του νεοσύστατου Ελληνικού Κράτους. Από τα πρώτα χρόνια της λειτουργίας του, συγκέντρωσε προσωπικότητες, που µετέφεραν τις ιδέες του ευρωπαϊκού ∆ιαφωτισµού και της επιστηµονικής προόδου. Οι πρώτοι καθηγητές και φοιτητές του Πανεπιστηµίου οργάνωσαν τη δηµόσια διοίκηση, τη δικαιοσύνη και την εκπαίδευση, θέτοντας τις βάσεις για την ανάπτυξη του σύγχρονου ελληνικού κράτους.

Επί έναν αιώνα µετά την Επανάσταση του 1821 ήταν το µόνο Πανεπιστήµιο στη χώρα. Στο Πανεπιστήµιο στηρίχθηκε το Ελληνικό Κράτος για την ανασυγκρότησή του και την ανάπτυξη όλων των δοµών του (Σχολεία, Νοσοκοµεία, ∆ηµόσιες Υπηρεσίες, ∆ικαστήρια κ.λπ). Η δυναµική του παρέµβαση µέσα από την παροχή παιδείας, γνώσης, επιστήµης και πολιτισµού ανέδειξε γενιές Ελλήνων εντός και εκτός των συνόρων της χώρας. Η Πατρίδα µας σε µεγάλο βαθµό ταυτίστηκε πολιτισµικά µε το Πανεπιστήµιο, ενώ το ίδιο το Ίδρυµα λειτούργησε ως άριστος πρεσβευτής του ελληνικού πολιτισµού και του ελληνικού φωτός στη διεθνή κοινότητα.

Όλοι οι Πρόεδροι ∆ηµοκρατίας, πολλοί Πρωθυπουργοί, Πρόεδροι του Αρείου Πάγου, του Συµβουλίου Επικρατείας, του Ελεγκτικού Συνεδρίου, του Νοµικού Συµβουλίου Κράτους, φιλόσοφοι, ποιητές, συγγραφείς εκπαιδεύτηκαν στα αµφιθέατρα του Πανεπιστηµίου Αθηνών. Ανάµεσά τους οι Οδυσσέας Ελύτης, Γιώργος Σεφέρης, Νίκος Καζαντζάκης, Άγγελος Σικελιανός, Μαρία Πολυδούρη, ∆ιδώ Σωτηρίου, Μανόλης Ανδρόνικος, Γεώργιος ∆ροσίνης, Κωνσταντίνος Καραθεοδωρή, Γεώργιος Παπανικολάου, Αµαλία Φλέµινγκ, 'Αγιος Νεκτάριος, Ιωάννης Γρυπάρης, Χαρίλαος Τρικούπης, Ελευθέριος Βενιζέλος, Γεώργιος Παπανδρέου, Κωνσταντίνος Καραµανλής, Κωνσταντίνος Μητσοτάκης, Κωνσταντίνος Τσάτσος και πολλοί ακόµη επιφανείς Έλληνες. Ο µεγάλος µας ποιητής Κωστής Παλαµάς δεν υπήρξε µόνο φοιτητής του ιδρύµατος, αλλά και για 31 χρόνια διατέλεσε Γενικός Γραµµατέας του Πανεπιστηµίου.

Παράλληλα, το Πανεπιστήµιο Αθηνών αποτέλεσε χώρο διαµόρφωσης της εθνικής ταυτότητας. Μέσα από τα πρώτα τµήµατα ανθρωπιστικών και κοινωνικών επιστηµών του, αναπτύχθηκε ένας διάλογος για την ιστορία, τη γλώσσα, τη θρησκεία και τον πολιτισµό της Ελλάδας. Η διανόηση που αναδύθηκε από τους κόλπους του Πανεπιστηµίου θεµελίωσε την εθνική συνείδηση -το «Εθνικό µας Σπίτι» όπως το αποκαλούσε ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης- και συνέβαλε στη συγκρότηση µιας σύγχρονης ελληνικής ταυτότητας, συνδέοντας την αρχαία κληρονοµιά µε τη σύγχρονη πραγµατικότητα.

∆εν υπάρχει γεγονός της νεότερης ελληνικής Ιστορίας που να µη συνδέεται µε το Πανεπιστήµιο Αθηνών. Σε περιόδους πολιτικών αναταραχών, πολέµων και κοινωνικών µεταβολών, λειτούργησε ως χώρος διαλόγου και κριτικής σκέψης, συµβάλλοντας στη διαµόρφωση δηµοκρατικών θεσµών και στην υπεράσπιση των ελευθεριών, επωµιζόµενο ρόλο πνευµατικής ηγεσίας. Άνθρωποι του Πανεπιστηµίου πολέµησαν στους Βαλκανικούς Πολέµους, στο Αλβανικό Μέτωπο και στην Εθνική Αντίσταση. Αρκετοί έπεσαν µαχόµενοι. Οι φοιτητές του Πανεπιστηµίου πρωταγωνίστησαν στις διαδηλώσεις της δεκαετίας του 1950 για την Κύπρο και ήταν το Πανεπιστήµιο Αθηνών που µε το ιστορικό ψήφισµά του το 1974 ζήτησε από την παγκόσµια ακαδηµαϊκή κοινότητα να καταδικάσει την τουρκική εισβολή. Και ήταν η κατάληψη της Νοµικής τον Φεβρουάριο του 1973 που άνοιξε τον κύκλο των µεγάλων κινητοποιήσεων που οδήγησαν στην κατάληψη του Πολυτεχνείου τον Νοέµβριο του 1973.

Tο Πανεπιστήµιο Αθηνών συνεχίζει σήµερα να αποτελεί έναν από τους σηµαντικότερους φορείς διανόησης και κοινωνικής εξέλιξης της χώρας, συµβολίζοντας τη δύναµη της γνώσης και τη σηµασία της πνευµατικής δηµιουργίας. Επιπλέον, το Πανεπιστήµιο Αθηνών εξακολουθεί να στελεχώνει το ελληνικό κράτος. Η στελέχωση του δικαστικού σώµατος, όλων των βαθµίδων της εκπαίδευσης (από τα νηπιαγωγεία και τα σχολεία έως τα Πανεπιστήµια), αλλά και των περισσότερων επιστηµονικών φορέων που έχουν ρόλο επιστηµονικού συµβούλου του κράτους στηρίζεται σε µεγάλο βαθµό στους αποφοίτους µας. Αρκεί να σκεφτούµε ότι στην Αττική η ραχοκοκαλιά του Εθνικού Συστήµατος Υγείας αποτελείται από τα Πανεπιστηµιακά Νοσοκοµεία και τις Πανεπιστηµιακές κλινικές και εργαστήρια, αποτελώντας κέντρα αναφοράς για όλη τη χώρα και την Ευρώπη. Στους καθηγητές του Πανεπιστηµίου Αθηνών στρέφεται το κράτος για καθοδήγηση κρίσιµων θεµάτων, από την πανδηµία και τις φυσικές καταστροφές µέχρι τη νοµοθεσία και την αρχαιολογική έρευνα.

Από το 1837 τους µόλις 52 φοιτητές και τις τέσσερις µόνο σχολές, Θεολογική, Ιατρική, Νοµική, Φιλοσοφική, στην ίδρυσή του, σήµερα το Πανεπιστήµιο εκπαιδεύει εκατό χιλιάδες προπτυχιακούς και µεταπτυχιακούς φοιτητές σε 9 Σχολές και 42 Τµήµατα µε αντικείµενα που καλύπτουν όλο το φάσµα της επιστήµης. Επιπλέον, το Πανεπιστήµιο Αθηνών έχει αναπτύξει 35 ξενόγλωσσα προπτυχιακά και µεταπτυχιακά προγράµµατα σπουδών και συνεργασίες µε κορυφαία πανεπιστήµια του εξωτερικού, όπως το Χάρβαρντ, το Yale και η Σορβόννη. Συνολικά έχει αναπτύξει περισσότερες από 800 διµερείς συµφωνίες συνεργασίας µε πανεπιστήµια σε 63 χώρες, γεγονός που ενισχύει την εξωστρέφεια και τη διεθνή του παρουσία. Οι συνεργασίες µεταφράζονται σε ανταλλαγές εκατοντάδων φοιτητών και διδασκόντων, καθώς και σε κοινά ερευνητικά και εκπαιδευτικά προγράµµατα. Κορυφαίο βήµα στη διεθνοποίηση της τριτοβάθµιας εκπαίδευσης αποτελεί η ίδρυση παραρτήµατος του Πανεπιστηµίου στην Κύπρο. Με 4 Σχολές και 8 Τµήµατα, το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήµιο Αθηνών – Παράρτηµα Κύπρου είναι πλέον το πρώτο και µόνο Παράρτηµα ∆ηµόσιου Πανεπιστηµίου εκτός Ελλάδας.

Η διεθνής παρουσία του αποτυπώνεται σε υψηλές θέσεις σε όλες τις διεθνείς λίστες αξιολόγησης. Το Πανεπιστήµιό Αθηνών έλαβε για το 2025 την ειδική διάκριση ως το πλέον βελτιωµένο Πανεπιστήµιο στην Ευρώπη (QS World University Ranking), ενώ στην σηµαντικότερη κατάταξη Πανεπιστηµίων που αξιολογεί το ερευνητικό έργο (AD Scientific Index World Top Universities Ranking), το Πανεπιστήµιο Αθηνών σε µια εντυπωσιακή άνοδο βρίσκεται στην 62η θέση παγκοσµίως, καταγράφοντας την υψηλότερη θέση που έχει πετύχει ποτέ ελληνικό Πανεπιστήµιο σε οποιαδήποτε διεθνή κατάταξη. Στη σηµαντικότερη κατάταξη Πανεπιστηµίων των ΗΠΑ (US News Best Universities Rankings) πέτυχε επίσης την υψηλότερη θέση που έχει πετύχει ελληνικό Πανεπιστήµιο (θέση 216η µεταξύ των 2.500 καλύτερων Πανεπιστηµίων στον κόσµο).

Σήµερα, όµως, τα Πανεπιστήµια σε παγκόσµιο επίπεδο, βρίσκονται αντιµέτωπα µε µια σιωπηρή αλλά βαθιά µετατόπιση. Η γνώση αποσυνδέεται σταδιακά από τη σκέψη και επαναπροσδιορίζεται ως λειτουργική ικανότητα. Τα Πανεπιστήµια καλούνται να ανταποκριθούν σε δείκτες, αξιολογήσεις και ανταγωνισµούς που συχνά αποτιµούν την απόδοση µε όρους ποσοτικούς. Η έρευνα επιταχύνεται, η γνώση πολλαπλασιάζεται, αλλά η βαθύτερη κατανόηση του κόσµου, η διανόηση, δεν ακολουθεί απαραίτητα τον ίδιο ρυθµό.

Σε αυτή τη συγκυρία, το Πανεπιστήµιο Αθηνών εκ του ιστορικού του ρόλου φέρει ένα βάρος και µία ευθύνη: να διατηρήσει τη διανόηση ως κεντρική του αποστολή, ως δύναµη κατανόησης, δηµιουργίας, ελευθερίας, δηµοκρατίας και πολιτισµού. Γιατί η διανόηση είναι ευθύνη. ∆εν µπορεί να ευδοκιµήσει σε περιβάλλοντα που περιορίζουν τον διάλογο ή υποβαθµίζουν την αξία της κριτικής σκέψης. Το Πανεπιστήµιο αποτελεί χώρο ανοιχτής ανταλλαγής ιδεών, όπου η διαφορετικότητα των απόψεων δεν αποτελεί απειλή, αλλά πηγή δηµιουργίας. Εξάλλου, για το αρχαιότερο και µεγαλύτερο πνευµατικό ίδρυµα του νεότερου ελληνικού κράτους, η σχέση του µε τη διανόηση είναι υπαρξιακή.

Για αυτό και οι πρωτιές και η εκρηκτική άνοδος που απολαµβάνει το Πανεπιστήµιο Αθηνών σε όλες τις διεθνείς αξιολογήσεις κάθε χρόνο για τη συµβολή του στην τεχνολογική πρόοδο και την ερευνητική παραγωγή µπορεί να επιβραβεύουν το σηµαντικότατο έργο των µελών της επιστηµονικής µας κοινότητας, δεν αποτελούν όµως το µόνο ζητούµενο. Η µεγαλύτερη πρόκληση του Πανεπιστηµίου σήµερα είναι η διατήρησή του ως χώρου καλλιέργειας ελευθερίας της σκέψης, επιστηµονικής ακεραιότητας και κοινωνικής ευθύνης. Η σηµερινή παγκόσµια συγκυρία, µε τις γεωπολιτικές εντάσεις, την κλιµατική αλλαγή, τις υγειονοµικές προκλήσεις, τις κοινωνικές ανισότητες και τις τεχνολογικές µεταβολές, καθιστά αυτόν του τον ρόλο όχι απλώς αναγκαίο αλλά επιτακτικό.

Αυτός είναι ο προσανατολισµός του Πανεπιστήµιου Αθηνών σήµερα: να φωτίζει τον δρόµο, να οδηγεί την πρόοδο, να δηµιουργήσει πολίτες που θα διαµορφώσουν το αύριο. Το Πανεπιστήµιο µε τις αστείρευτες δυνάµεις του θα συνεχίσει να αποτελεί τον πιο φωτεινό φάρο γνώσης και δηµιουργικότητας, εµπνέοντας τις επόµενες γενιές και συµβάλλοντας στη διαµόρφωση µιας κοινωνίας που οι πολίτες της θα διαθέτουν την ικανότητα να ερµηνεύουν τον κόσµο και να δίνουν απαντήσεις στις προκλήσεις του παρόντος διαµορφώνοντας ένα πιο δίκαιο και ανθρώπινο µέλλον.

Υποστηρίζω ωστόσο ότι εκείνη η φάση της επέκτασης έχει τελειώσει. Καθώς οι µικρότερες, σε µέγεθος, γενιές που γεννήθηκαν µετά το 2000 φτάνουν σε ηλικία εισαγωγής στο Πανεπιστήµιο, ο αριθµός των φοιτητών που συµµετέχουν στις εξετάσεις για την ανώτατη εκπαίδευση µειώνεται πολύ, από τις 110.000 ετησίως τη δεκαετία του 2000 σε περίπου 70.000 σήµερα. Θα πρέπει να θυµίσω πως αυτή τη στιγµή η γενιά που συµµετέχει στις εξετάσεις είναι αυτή που γεννήθηκε τη χρονιά 2008, οι γεννήσεις της οποίας είχαν ανακάµψει! Τα επόµενα χρόνια τα µεγέθη δε θα είναι µεγαλύτερα. Είναι φανερό πως ένα σύστηµα που σχεδιάστηκε για την εκπαίδευση µεγαλύτερων, σε µέγεθος, γενιών προσπαθεί να εξυπηρετεί ένα διαρκώς συρρικνούµενο φοιτητικό πληθυσµό.

Οι συνέπειες έχουν αρχίσει να φαίνονται. Τα Πανεπιστήµια, ιδιαίτερα εκτός των µεγάλων αστικών κέντρων, δυσκολεύονται να προσελκύσουν επαρκή αριθµό φοιτητών. Τµήµατα µε χαµηλότερη ζήτηση -ιδιαίτερα στις ανθρωπιστικές και κοινωνικές επιστήµες- παρατηρούν µείωση των εγγραφών. Μοιραία λοιπόν, το σύστηµα πρέπει να αρχίσει να γίνεται τουλάχιστον περισσότερο αποδοτικό. Στα πλαίσια αυτά θα µπορούσε να ενταχθεί και η διαγραφή περίπου 300.000 ανενεργών φοιτητών και η αυστηροποίηση του συγκεκριµένου πλαισίου.

Κοιτάζοντας µπροστά στα χρόνια που έρχονται, επιτρέψτε µου να πω πως οι τάσεις αυτές υποδεικνύουν µια αρκετά σαφή πορεία για τα ελληνικά Πανεπιστήµια. Το πρώτο που θα περίµενε κάποιος είναι ότι η συρρίκνωση θα είναι αναπόφευκτη. Με λιγότερους φοιτητές να συµµετέχουν στις εξετάσεις και να εισέρχονται κάθε χρόνο στο σύστηµα, τα Πανεπιστήµια θα χρειαστεί να µειώσουν τη χωρητικότητά τους. Αυτό θεωρώ ότι είναι πιθανό να οδηγήσει σε συγχωνεύσεις, ιδιαίτερα πεδίων µε χαµηλή ζήτηση.

Η γνώµη µου είναι ότι αυτή η συγχώνευση των πεδίων θα µπορούσε να φέρει δύο µετατοπίσεις στο ακαδηµαϊκό σύστηµα. Η πρώτη ειπώθηκε ήδη: πεδία µε µεγαλύτερη ζήτηση στην αγορά εργασίας -όπως η µηχανική, η πληροφορική, η επιστήµη των δεδοµένων, η διοίκηση, η επιχειρηµατικότητα- είναι πολύ πιθανό να αναπτυχθούν, ενώ άλλα παραδοσιακότερα πεδία των ανθρωπιστικών επιστηµών ενδέχεται να συρρικνωθούν. Η αλλαγή αυτή ωστόσο παρουσιάζει µια ευκαιρία για µια δεύτερη µετατόπιση. Η δηµιουργία νέων συνδυαστικών πεδίων που θα προκύπτουν από τη συνεργασία διαφορετικών Τµηµάτων εντός ενός πανεπιστηµιακού ιδρύµατος, θα παρουσίαζε µια σειρά από πλεονεκτήµατα, όπως πληρέστερη εκπαίδευση ή απόκτηση πολλών ήπιων δεξιοτήτων. Για παράδειγµα, ένα συνδυαστικό πτυχίο στην Τεχνητή Νοηµοσύνη και τις ανθρωπιστικές σπουδές θα αναδείκνυε όχι µόνο την τεχνολογική ανάπτυξη αλλά και την επίδρασή της στην ανθρώπινη σκέψη ή συµπεριφορά. Ένα τέτοιο πτυχίο θα έφερνε στην αγορά µια νέα γενιά αποφοίτων όχι µόνο τεχνολογικά καταρτισµένων αλλά και κοινωνικά συνειδητοποιηµένων.

Μια άλλη συνέπεια της δηµογραφικής αυτής τάσης είναι ότι η διεθνοποίηση των Πανεπιστηµιακών Ιδρυµάτων θα καταστεί απαραίτητη. Για να αντισταθµίσουν τη µειούµενη εγχώρια ζήτηση, αλλά και για να αυξήσουν τα έσοδά τους, τα ελληνικά Πανεπιστήµια θα επιδιώξουν ολοένα και περισσότερο να προσελκύσουν ξένους φοιτητές µέσω αγγλόφωνων προγραµµάτων σπουδών και διεθνών συνεργασιών. Η στροφή αυτή έχει ξεκινήσει, αλλά θα επιταχυνθεί καθώς θα εντείνονται οι δηµογραφικές πιέσεις.

Εννοείται ότι σε ένα αναγκαστικά µικρό σηµείωµα όπως είναι αυτό δεν θα µπορούσαµε να παραθέσουµε, και ίσως να προβλέψουµε, όλες τις συνέπειες της δηµογραφικής αλλαγής στα Ανώτατα Εκπαιδευτικά Ιδρύµατα. Είναι όµως σαφές, ότι η δηµογραφική συρρίκνωση της χώρας δεν αποτελεί µια προσωρινή πρόκληση αλλά µια δύναµη που θα µεταµορφώσει τα Πανεπιστηµιακά Ιδρύµατα στο άµεσο µέλλον. ∆εν έχουµε παρά να προετοιµαστούµε να το αντιµετωπίσουµε!

Οι «υπνοβάτες» του Α' Παγκοσµίου Πολέµου επιθυµούσαν αµέριµνοι τον πόλεµο θεωρώντας ότι θα ήταν «ο πόλεµος που θα τελείωνε όλους τους πολέµους». Εκείνων την κληρονοµιά στη Μέση Ανατολή διαχειριζόµαστε ακόµη και σήµερα. Αλλά και τη βαριά ηθική κληρονοµιά του Β' Παγκοσµίου Πολέµου και του Ολοκαυτώµατος. Πάνω στις µνήµες αυτές ριζώνουν φανατισµοί και µίση, σε ένα ατελείωτο παρόν που δεν φαίνεται να οδηγεί σε κάποιο µέλλον συµφιλίωσης. Πράγµατι, οι τραυµατικές µνήµες της παρελθούσας βίας µπορούν να γεννήσουν νέες συγκρούσεις όταν οι κοινωνίες αποτυγχάνουν να φτάσουν σε συµφιλίωση ή όταν εκείνοι που ήταν εχθροί στο παρελθόν δεν έχουν διαχειριστεί το κοινό τραυµατικό τους παρελθόν.

Η µεγάλη πρόκληση λοιπόν είναι ο ρόλος της εκπαίδευσης σε µετα-συγκρουσιακά περιβάλλοντα, σε κοινωνίες που έχουν βιώσει εθνοτική ή θρησκευτική βία. Αναπαράγει το σχολείο το µίσος, προετοιµάζοντας τον επόµενο πόλεµο; 'Η, αντίθετα, µπορεί η εκπαίδευση να λειτουργήσει θεραπευτικά για το τραύµα και να συµβάλει στη συµφιλίωση µε τον «εχθρό»; Τα διλήµµατα αυτά δεν είναι βεβαίως καινούρια. Ακολουθούν το τέλος κάθε πολέµου, όταν όσοι έζησαν τη φρίκη του και είδαν το αποτρόπαιο πρόσωπό του, αναζητώντας τις αιτίες φτάνουν στα σχολικά βιβλία, στο µάθηµα στην τάξη, όταν ο δάσκαλος/η δασκάλα µιλά µε ενθουσιασµό για τις νίκες του έθνους ή µε ιερή φλόγα για τα δεινά που οι «άλλοι» έχουν προκαλέσει. Εκεί λοιπόν, µέσα στην αίθουσα διδασκαλίας, οι αναλυτές των συγκρούσεων θεωρούν ότι ριζώνει ο σπόρος που καρπίζει πόλεµο και εκεί θα πρέπει να γίνει η παρέµβαση για την πρόληψη της σύγκρουσης. Πρόκειται για τη λεγόµενη παιδαγωγική της ειρήνης, η οποία αναπτύσσεται παράλληλα µε τις διαδικασίες κοινωνικής και οικονοµικής ανοικοδόµησης µετά τον πόλεµο.

Εντούτοις, είναι προφανές ότι τα θύµατα είναι δύσκολο, αν όχι αδύνατο, να συγχωρήσουν και οι θύτες κάνουν ό,τι µπορούν για να εξαφανίσουν τα τεκµήρια της δράσης τους. Η ευθύνη των ιστορικών απέναντι σε αυτό το δύσκολο και ευαίσθητο παρελθόν είναι µεγάλη. Να αποσιωπήσουν τις σκοτεινές πλευρές του παρελθόντος και να κατευνάσουν τις οδυνηρές µνήµες µε στόχο τη συµφιλίωση ανάµεσα σε αντίπαλες αφηγήσεις; Να δώσουν έµφαση στις κοινές ιστορικές εµπειρίες δύο εθνών ώστε να υποβαθµιστεί η εικόνα της αέναης και «µοιραίας» σύγκρουσης; Πώς θα πραγµατευτούν τη σχέση θύτη-θύµατος και πώς θα προσφέρουν ανακούφιση στα θύµατα; Είναι η ιδεολογική «ουδετερότητα» (η λεγόµενη αφήγηση «των ίσων αποστάσεων») ένα πρόσχηµα ώστε να µεταµφιεστεί η άποψη των θυτών σε δηµοκρατική πολυφωνία;

Ανεξάρτητα από τις επιλογές στα παραπάνω διλήµµατα πάντως, η αναγκαιότητα της παιδαγωγικής παρέµβασης είναι διαρκής και δεν εξαρτάται από τις πολεµικές συγκρούσεις στο παρόν. Η οικοδόµηση της ειρήνης δεν µπορεί να έπεται της σύγκρουσης αλλά να προηγείται και, ει δυνατόν, να την προλαµβάνει. Αυτό εξασφαλίζεται µέσω πολιτισµικών και ιστορικών αφηγήσεων που δεν νοµιµοποιούν τη βία εναντίον του «άλλου» ή του «εχθρού» δαιµονοποιώντας ή απανθρωπίζοντάς τον, αλλά, αντιθέτως, ενσωµατώνουν την ανοχή της διαφορετικότητας, καλλιεργώντας τις αξίες της ισότητας και της δηµοκρατίας.

Η Ακαδηµία Αθηνών, συµπληρώνοντας έναν αιώνα δραστηριότητας στηριγµένης στις επιταγές και προτεραιότητες του 20ού αιώνα, µε αξιόλογο ωστόσο αποτύπωµα, δεδοµένων των κατά περιόδους συνθηκών, εισέρχεται πλέον στη δυναµική της εξωστρέφειας, η οποία αποτελεί αναγκαία συνθήκη υπογράµµισης της ταυτότητάς της ως φορέα γνώσης και έρευνας, αλλά και ως παράγοντα σταθερής προοπτικής δοµών και αξιών, δηλαδή κοινωνικής συνοχής. Καθώς η ίδια αποτελεί θεσµό και, ως εκ τούτου, εντάσσεται στην τρέχουσα πραγµατικότητα, κρίνει πως η αποστολή της εθνικής διακυβέρνησης προβάλλει ως συνθήκη και προϋπόθεση για την εµπιστοσύνη των πολιτών και τη λειτουργία µιας πολιτικά υπεύθυνης παρουσίας στην ευρωπαϊκή και παγκόσµια συνεργασία και τη δηµοκρατική νοµιµοποίηση.

Ας το επαναλάβουµε: Η εµπιστοσύνη προς τους θεσµούς, ιδιαίτερα εκείνους που προσδιορίζουν τη δηµόσια διακυβέρνηση, οικοδοµείται και δοκιµάζεται διαρκώς εντός της ιστορικής ροής γεγονότων, τύχης και ανάγκης, µέσα από συνέπεια, διαφάνεια και διαρκή απολογισµό, εξασφαλίζοντας έτσι θετικές ή αρνητικές εµπειρίες, οι οποίες αποτελούν παράγοντες σχεδιασµών για το µέλλον. Ιστορικά, κάθε κρίση που έθεσε σε δοκιµασία τα όρια της κοινωνικής συνοχής ανέδειξε την καθοριστική σηµασία τέτοιων παραγόντων, υπενθυµίζοντας ότι, χωρίς ισχυρούς και λειτουργικούς θεσµούς κυβερνησιµότητας, η κοινωνία χάνει την ικανότητά της να διατηρήσει την ισορροπία της και την τάξη, να αντιµετωπίσει τις προκλήσεις και να προστατεύσει το κοινό συµφέρον.

Σε αυτό το πλαίσιο, η ευθύνη της Ακαδηµίας Αθηνών δεν µπορεί παρά να είναι ενεργή και ουσιαστική, για τον απλούστατο λόγο ότι η θεσµική της κατοχύρωση είναι καταστατικά προσδιορισµένη εντός της επιστηµονικής, ερευνητικής και πολιτιστικής, κρατικής και εθνικής στρατηγικής και πολιτικής. Χάρη στην εµπειρία ενός αιώνα µε θετικά, αλλά και ατελή διδάγµατα, η Ακαδηµία αναγνωρίζει ότι η επάρκεια καταγραφής και ανάλυσης των εξελίξεων νοηµατοδοτείται και αναγνωρίζεται διά της συµβολής, µε συνέπεια και νηφαλιότητα, στον δηµόσιο διάλογο, ενισχύοντας την κατανόηση και την εµπιστοσύνη των πολιτών και ενδυναµώνοντας την παρουσία της χώρας στο ευρωπαϊκό και παγκόσµιο περιβάλλον.

Με άλλα λόγια, η Ακαδηµία Αθηνών καλείται να λειτουργήσει ως φορέας γνώσης και ως γέφυρα επικοινωνίας ανάµεσα στην επιστηµονική σκέψη και την κοινωνία. Στο πλαίσιο αυτό καλείται να αναλαµβάνει πρωτοβουλίες που ενισχύουν την ενηµέρωση και προάγουν τον δηµόσιο προβληµατισµό µέσα από εκπαιδευτικές δράσεις, ανοικτές συζητήσεις και παρεµβάσεις σε κρίσιµα ζητήµατα. Η ενηµέρωση της κοινωνίας δεν αποτελεί αποκλειστική αρµοδιότητα της Ακαδηµίας· ωστόσο συνιστά έναν ουσιαστικό τοµέα στον οποίο µπορεί να συνεισφέρει στο κοινωνικό σύνολο, αξιοποιώντας το κύρος και την επιστηµονική της συγκρότηση. Για την Ακαδηµία, η ποιότητα της γνώσης και της παιδείας επηρεάζει καθοριστικά τη δυνατότητα των πολιτών να συµµετέχουν ουσιαστικά στη δηµοκρατική ζωή και τη διακυβέρνηση. Υπό αυτή την έννοια, ως «παιδεία» νοείται η καλλιέργεια της κατανόησης των εξελίξεων και της κριτικής προσέγγισης των προοπτικών τους. Με αυτόν τον τρόπο, συνδέουµε τη συσσωρευµένη εµπειρία µε την πραγµατικότητα και τη θεωρία µε τη δηµόσια ευθύνη, προσδιορίζοντας τις παραµέτρους πάνω στις οποίες θεµελιώνονται, στο παρόν και στο µέλλον της δηµόσιας σφαίρας, η ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής και η συνέχεια της συλλογικής µας ταυτότητας.

Η επικαιροποίηση των θεσµών, η θεµελίωση και η στιβαρότητα της εµπιστοσύνης σε αυτούς δεν αποτελούν θεωρητική αναγκαιότητα: απαιτούν και δεν θα πάψουν να απαιτούν συγκεκριµένα πρακτικά βήµατα ανάδειξης και απόδειξης αρχών και αξιών σε εθνικό, περιφερειακό και παγκόσµιο επίπεδο. Η Ιστορία έχει επιβεβαιώσει πως οι πολίτες πολιτευµάτων όλων των δηµοκρατικών αποχρώσεων, συµµετέχουν ορθολογικά στη δηµόσια διακυβέρνηση µέσα από την επιλογή και υλοποίηση προτεραιοτήτων, την κοινωνική δράση και την υπεύθυνη άσκηση των δικαιωµάτων τους. Όσο για την επικαιροποίηση των θεσµών, αυτό σηµαίνει διαφάνεια, λογοδοσία και διαρκή προσαρµογή στις ανάγκες µιας πολυπλοκότερης και περισσότερο διασυνδεδεµένης κοινωνίας. Σε παγκόσµιο επίπεδο, η συνεργασία µεταξύ κρατών και η ενίσχυση δηµοκρατικά νοµιµοποιηµένων υπερεθνικών θεσµών είναι αναγκαία για να αντιµετωπιστούν οι κοινές προκλήσεις.

Πριν από έναν αιώνα, η Ακαδηµία ιδρύθηκε ως έκφραση πολιτικής διορατικότητας, µε τη συνείδηση ότι η γνώση, η θεσµική οργάνωση και το πνευµατικό κύρος αποτελούν θεµέλια διεθνούς παρουσίας και εθνικής αυτοπεποίθησης. Σήµερα, η Ακαδηµία οφείλει να παραµένει εξωστρεφής, ενεργή και παρούσα, ώστε η γνώση και το κύρος της να συµπορεύονται µε τις ανάγκες της εποχής και να ενισχύουν τη θέση της χώρας στον διεθνή πνευµατικό διάλογο. Σύµφωνα µε τον Καντ, το «σκέφτοµαι, άρα ενεργώ» γίνεται οδηγός για τη δράση. Η σκέψη δεν µπορεί να παραµένει θεωρητική, αλλά πρέπει να συνοδεύεται από δηµόσια παρέµβαση και υπευθυνότητα. Παράλληλα, η γνώση αποκτά πλήρη αξία µόνο όταν συνδέεται µε τη συµµετοχή των πολιτών και τη διαµόρφωση ενός κοινού χώρου διαλόγου, όπου οι ιδέες γίνονται συλλογική δράση και υπεύθυνη διακυβέρνηση.

Η Ελλάδα εµφανίζει σηµαντική τρωτότητα εξαιτίας της έλλειψης επαρκών και ποιοτικών υδατικών πόρων. Η Επιτροπή Μελέτης Επιπτώσεων Κλιµατικής Αλλαγής (ΕΜΕΚΑ) της Τράπεζας της Ελλάδος, σε σχετική µελέτη της, έχει αναδείξει τον κρίσιµο ρόλο των υδατικών πόρων, ειδικά για τη γεωργία, που είναι ο τοµέας µε τη µεγαλύτερη κατανάλωση. Σε συνθήκες κλιµατικής αλλαγής, οι υδατικοί πόροι υφίστανται πίεση, µεταξύ άλλων, λόγω της µείωσης των βροχοπτώσεων, της αύξησης των αναγκών άρδευσης, της µεγαλύτερης συγκέντρωσης ρύπων σε µικρότερο όγκο υδατικών πόρων και της υφαλµύρινσης του υδροφόρου ορίζοντα. Ο τοµέας της γεωργίας εκτιµάται ότι στα επόµενα έτη θα αντιµετωπίζει ολοένα µειούµενη απόδοση καλλιεργειών και αυξανόµενο κόστος άρδευσης, λόγω της έλλειψης επαρκούς, ποιοτικά και ποσοτικά, νερού.

Για την αντιµετώπιση των ανωτέρω προκλήσεων ασκούνται πολιτικές και γίνονται σηµαντικές δράσεις προσαρµογής και ενέργειες σε εθνικό και περιφερειακό επίπεδο. Ειδικότερα, η Ελλάδα εφαρµόζει την Οδηγία-Πλαίσιο της Ε.Ε. για τα Ύδατα και έχει προχωρήσει σε σηµαντικές ενέργειες για την ολοκληρωµένη και αξιόπιστη καταγραφή, αξιολόγηση και διαχείριση των υδατικών πόρων, µε στόχο τη σύγκλιση µεταξύ προσφοράς και ζήτησης υδατικών πόρων. Παράλληλα, εφαρµόζονται πολιτικές για τη διαχείριση των κινδύνων πληµµύρας, τη θαλάσσια προστασία και τη διαχείριση ξηρασίας και λειψυδρίας. Ιδιαίτερη έµφαση δίνεται και στην προστασία της ανθρώπινης υγείας µέσω προτύπων ποιότητας για το πόσιµο νερό, καθώς και στη µείωση της ρύπανσης από αστικά λύµατα, στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συµφωνίας. Επιπλέον, σε εξέλιξη βρίσκονται στοχευµένα επενδυτικά προγράµµατα, όπως το Ολοκληρωµένο Πρόγραµµα «Ύδωρ 2.0», µε σκοπό την επίλυση διαχρονικών προβληµάτων έλλειψης αρδευτικού νερού σε πολλές περιοχές της χώρας, τη βελτίωση της διαχείρισης των υδατικών πόρων, αλλά και την αποκατάσταση της ποιότητας των υπόγειων υδάτων.

Παράλληλα, υπάρχουν σηµαντικά περιθώρια για την εφαρµογή παρεµβάσεων, οικονοµικών πολιτικών και δράσεων προσαρµογής, όπως µεταξύ άλλων η θέσπιση κατάλληλης τιµολογιακής πολιτικής σύµφωνα µε τις αρχές ανάκτησης κόστους και η παροχή κινήτρων για την αποδοτική χρήση των υδατικών πόρων, την επαναχρησιµοποίηση επεξεργασµένων λυµάτων και την εφαρµογή νέων γεωργικών πρακτικών. Οι πρόσφατες ανακοινώσεις της κυβέρνησης σχετικά µε τις µελλοντικές παρεµβάσεις της για την αντιµετώπιση της εντεινόµενης λειψυδρίας στον πρωτογενή τοµέα και την ενίσχυση της ασφάλειας υδροδότησης της χώρας, εφόσον υλοποιηθούν, αναµένεται να συµβάλουν στην αντιµετώπιση της πρόκλησης αυτής.

Ο ι προαναφερθείσες µελέτες και δράσεις καταδεικνύουν τον σηµαντικό βαθµό τρωτότητας της ευρωζώνης και της Ελλάδος στους κινδύνους που απορρέουν από την υποβάθµιση της φύσης και ειδικότερα από την έλλειψη επαρκών και ποιοτικών υδατικών πόρων. Επιπλέον, οι κίνδυνοι αυτοί µπορούν να επηρεάσουν την οικονοµία και τη χρηµατοπιστωτική σταθερότητα. Συνεπώς, µαζί µε την ανάγκη υιοθέτησης πολιτικών και λήψης µέτρων από τις κυβερνήσεις για την αντιµετώπιση αυτής της πρόκλησης, είναι απαραίτητο να ενσωµατώνονται κατάλληλα οι σχετικοί κίνδυνοι στο έργο των κεντρικών τραπεζών και των εποπτικών αρχών. Όντως, οι κίνδυνοι αυτοί ενσωµατώνονται ολοένα και περισσότερο στις δράσεις των κεντρικών τραπεζών του Ευρωσυστήµατος και των εθνικών εποπτικών αρχών της ευρωζώνης. Μετά και την ολοκλήρωση του σχεδίου της ΕΚΤ για το κλίµα και τη φύση για την περίοδο 2024-25, προτεραιότητα για την ΕΚΤ αποτελεί η περαιτέρω εκτίµηση των οικονοµικών και χρηµατοοικονοµικών επιπτώσεων από τους κινδύνους που σχετίζονται µε τη φύση και τα υδατικά συστήµατα. Η βαθύτερη κατανόηση αυτών των κινδύνων θα βοηθήσει να εκτιµηθούν οι πιθανές επιπτώσεις από την υποβάθµιση της φύσης στη χρηµατοπιστωτική σταθερότητα, στον πληθωρισµό και στη µετάδοση της νοµισµατικής πολιτικής. Για την επίτευξη αυτού του σκοπού, είναι σηµαντική η έρευνα και ανάπτυξη κατάλληλων εργαλείων ανάλυσης κινδύνων, καθώς και η συνεργασία µε την επιστηµονική κοινότητα µε στόχο τη βελτίωση των δεδοµένων και των µεθόδων διενέργειας αναλύσεων και αξιολόγησης κινδύνων.

∆ύσκολα όµως µπορούµε να αποσείσουµε και τη δική µας ευθύνη για τα φοβερά αυτά γεγονότα. Πολύ δε ολιγότερο που µετριοπαθείς διανοητές της χώρας µας έχουν εκφράσει ανάλογες περί του θέµατος αυτού απόψεις.Τέλος, στο σύνολο αυτών των δεδοµένων, οφείλουµε να προσθέσουµε και το νεοπαγές κύµα των ουσιαστικώς απολιτικών θέσεων τις οποίες εκφράζει σήµερα ένα πολύ µεγάλο ποσοστό συµπολιτών µας, µε την φενάκην του «αντι-συστηµικού».Φοβούµαι δηλαδή ότι το συµφέρον του Λαού µας δέν επιτρέπει καµιάν απόκρυψη ή ωραιοποίηση όλων αυτών των φαινοµένων (εν ονόµατι τάχα µιας φιλολαϊκής στάσης, που τελικώς θα µπορούσε να αποβεί και αντιλαϊκή). Εποµένως, και εγώ, προτιµώ να διατρέξω τον κίνδυνο της µοµφής του «κινδυνολόγου», παρά τις τύψεις για το ότι δέν συµβάλλουµε όλοι στις δράσεις που υπαγορεύονται απ’ την πιo απαισιόδοξη ανάγνωση των φαινοµένων που προαναφέρθηκαν.

3Aν λοιπόν ζητείται η ενίσχυση της ηθοπολιτικής συνοχής µιας Οµάδας, τότε ηθοπολιτικά θα είναι και τα µέσα θεραπείας που θα επιστρατεύσουµε. (Μέσα που µάλλον δεν τα καταδέχονται οι επικρατούσες πολιτικές Μεγαθεωρίες). Όλα ξεκινούν απ’ το εύρος των ενδιαφερόντων κάθε ατόµου: (i) Μέχρι το χωριό σου εκτείνονται ή και σ’ όλη τη xώρα (ή ίσως και σ’ όλον τον πλανήτη); (ii) Μέχρι τα παιδιά σου ή και στα δισέγγονα (ή ίσως και στις επόµενες γενιές συµπατριωτών); (iii) Μέχρι το στοµάχι σου ή νιώθεις ηδονή κι όταν διαβάζεις Σολωµό (ή ίσως κι όταν ακούς τον Ύµνο της Ενωµένης Ευρώπης);

Εντός του εύρους ενδιαφερόντων του, µπορεί να έχεις αποφασίσει, µπορεί να έχεις αποφασίσει οι προτεραιότητες Αξιών να είναι: «Εσύ έναντι Εγώ», «Αύριο έναντι Σήµερα» και «Ιδέες έναντι Στοµάχι». Οπότε, η Οµάδα αποτελούµενη από άτοµα µε τέτοιες προτεραιότητες Αξιών θα αποκτήσει δυσανάλογα µεγάλη συνοχήν (για τώρα και για ύστερα, στην πράξη και στη θεωρία) - όπως «οι οµάδες των πρωτευόντων που είχαν τόσο µεγαλύτερο εξελικτικό πλεονέκτηµα, όσο µεγαλύτερη ήταν η εσωτερική τους συνοχή», όπως είχε διαπιστώσει κι ο ∆αρβίνος. Είναι λοιπόν µάλλον προφανές ότι εάν το «εύρος ενδιαφερόντων» της Οµάδας θα έφθανε αυθορµήτως µέχρι το σύνολο του Λαού της Χώρας (και µάλιστα µαζί µε τις επόµενες γενεές), τότε θα είχαµε σαφώς ευνοϊκότερες συνθήκες για τον τριπλό στόχο «Κοινωνική ∆ικαιοσύνη / Ανάπτυξη / Άµυνα», χωρίς να στηριζόµαστε αποκλειστικά στους κατασταλτικούς µηχανισµούς και σε (συχνά διαψευδόµενες) προεκλογικές διακηρύξεις… Σπεύδω δε να διευκρινίσω δύο τινά: Πρώτον, ότι δέν πρόκειται για όνειρο «Κατηχητικού», αλλά (παρά την απλότητά της) πρόκειται για µια στέρεη λογική κατασκευή. Και δεύτερον, ότι έχω επίγνωση των τεράστιων δυσχερειών για την επίτευξη µια, τόσο πλατιάς ηθοπολιτικής ωρίµανσης - την οποία πάντως την έχουν επιτύχει µερικές άλλες µικρές xώρες.

Υποστηρίζω όµως ότι αυτή ακριβώς η Ηθοπολιτική Παιδεία συνιστά θεµελιώδη πολιτικόν στόχο - έναντι της άλλης προτεινόµενης «θεραπείας», που είναι η σισύφεια εφαρµογή µηχανιστικών-οργανωτικών µέσων µόνον (όταν δέν είναι ένα αντιλαϊκό χαϊδολόγηµα των αυτιών µας...). Και πολύν καιρό τώρα, έχω περιγράψει τα περιεχόµενα ενός εθνικού 15ετούς Πλάνου τέτοιας Παιδείας, µε συµµετοχή όλων των «πόρων» Παιδείας: Της Οικογένειας, των Σχολείων, του Κοινωνικού περίγυρου, των ΜΜΕ και των Κοµµάτων - όπως και µε αντιγραφές σχετικών επιτευγµάτων άλλων µικρών xωρών. Επειδή µάλιστα παραείναι πολυπαραγοντικό και φιλόδοξο ένα τέτοιο Σχέδιο, υπάρχει πάντα η δυνατότητα εκτέλεσης ενός Πιλοτικού Πλάνου µικρής κλίµακας, για ν’ αρχίσουµε να αποχτούµε την πείρα που απαιτεί ο σχεδιασµός της ευρύτερης εθνικής προσπάθειας. Θέλω να ελπίζω ότι δέν αργεί η διαµόρφωση µιας κρίσιµης µάζας ανάλογων απόψεων για µια τέτοια ριζική θεραπεία…