Γιώργος Μπαμπινιώτης
Καθηγητής Γλωσσολογίας και πρ. Πρύτανης τού ΕΚΠΑ.
Πρόεδρος των Αρσακείων-Τοσιτσείων Σχολείων
Ελληνική γλώσσα:
Όχηµα έκφρασης
ενός µεγάλου πολιτισµού
Το 2025 ζήσαµε ένα µεγάλο ιστορικό γεγονός, την καθιέρωση από την UNESCO να εορτάζεται εφεξής διεθνώς η ελληνική γλώσσα κάθε 9η Φεβρουαρίου (ηµέρα τού θανάτου τού ∆ιονυσίου Σολωµού). Ιστορικό το γεγονός, διότι στις αρχές τού 21ου αιώνα αναγνωρίζεται η Ελληνική ως όχηµα έκφρασης ενός µεγάλου πολιτισµού, τού ελληνικού, που ταυτίστηκε µε τον ευρωπαϊκό και κατ’ επέκταση µε τον δυτικό πολιτισµό. Κι αν αυτό ίσχυε για τις εκατοντάδες γλώσσες που οµιλούνται σήµερα διεθνώς, δεν θα είχε καµιά ιδιαίτερη αξία.
Όταν όµως αφορά σε µια γλώσσα από τις «λιγότερο οµιλούµενες γλώσσες», τη γλώσσα µιας µικρής σε έκταση και κατοίκους χώρας, κι όταν αυτή η γλώσσα, η Ελληνική, ανεβαίνει στο βάθρο οκτώ (8) µόνο διεθνώς εορταζοµένων γλωσσών µεγάλων χωρών µε τεράστιο αριθµό οµιλητών (δίπλα στην Αγγλική, τη Γαλλική, την Ισπανική, τη Ρωσική, την Κινεζική, την Αραβική, την Αφρικανική και την Πορτογαλική), τότε η «World Greek Language Day» αποκτά άλλη βαρύτητα, που δικαιολογεί, νοµίζω, την αξιολόγησή της ως «ιστορικού γεγονότος».
Και, τύχῃ ἀγαθῇ, είµαι προσωπικά υπερήφανος που συνέβαλα κι εγώ επιστηµονικά-γλωσσολογικά στην υποστήριξη τού αιτήµατός µας ως Ελλάδος στην UNESCO (το διπλωµατικό το χειρίσθηκε µε επιτυχία ο κ. Γ. Κουµουτσάκος).
Τι ήταν, αλήθεια, αυτό που εκτιµήθηκε και οδήγησε σ’ αυτήν την αναγνώριση; Ήταν το χαρακτηριστικό τής Ελληνικής ότι οµιλείται αδιαλείπτως επί σαράντα (40) αιώνες όπως καµία άλλη γλώσσα στον κόσµο;
Συνεχεια Αναγνωσης
Μήπως ήταν η διεθνώς αναγνωρισµένη µοναδική καλλιέργειά της από απαράµιλλους διανοητές τού πνεύµατος (Όµηρος, Πλάτων, Αριστοτέλης, Θουκυδίδης, Αισχύλος, ∆ηµοσθένης, Πλούταρχος, Ιπποκράτης κ.ά.); Ή µήπως η εκτεταµένη παρουσία της, σχεδόν οικουµενική, στο λεξιλόγιο των οµιλουµένων γλωσσών; Μήπως ήσαν και οι τρεις αυτοί παράγοντες µαζί που πράγµατι ξεχωρίζουν την ελληνική γλώσσα; Πάντως, µια τέτοια πολιτισµικά, πνευµατικά, επιστηµονικά και διαχρονικά γενναιόδωρη αναγνώριση δεν υπήρξε προϊόν διεθνούς εύνοιας αλλά καρπός διεθνούς αυτογνωσίας.
Και επειδή τίποτε στον κόσµο τού πνεύµατος και τού πολιτισµού δεν αποτελεί εύκολη και βραχυχρόνια κατάκτηση, ο γλωσσικός άθλος τής Ελληνικής επιτελέσθηκε σε µια µακρά εξελικτική πορεία αιώνων. Μεγαλούργησε η Ελληνική στην κλασική περίοδο, ανδρώθηκε στους αλεξανδρινούς χρόνους, διέπρεψε στους ρωµαϊκούς χρόνους, εξαγιάσθηκε στους χριστιανικούς αιώνες, διέλαµψε στο Βυζάντιο, επανέκαµψε στην Αναγέννηση, αξιοποιήθηκε στον ∆ιαφωτισµό και διέγραψε λαµπρή πορεία στη µεταπολεµική Εκπαίδευση ιδίως τής Ευρώπης. Γνώρισε δόξα, ευρύτερη αποδοχή και βαθιά καλλιέργεια σε πολλαπλά στρώµατα οµιλητών και επίπεδα χρήσεως. Το ότι ο Όµηρος είναι παγκόσµιο κτήµα, ότι το ιερό βιβλίο των Εβραίων, η Παλαιά ∆ιαθήκη, µεταφράστηκε και χρησιµοποιήθηκε στα Ελληνικά, το ότι η βάση αναφοράς τής χριστιανικής θρησκείας, η Καινή ∆ιαθήκη, ή το καταστατικό τής χριστιανικής θρησκείας, το Σύµβολο τής Πίστεως, είναι στα Ελληνικά, ακόµη και ο ιατρικός όρκος τού Ιπποκράτους, για να αναφέρω µερικά µόνο παραδείγµατα, όλα αυτά έχουν εξασφαλίσει για την Ελληνική µια άλλη θέση στο στερέωµα των γλωσσών.
Υποστηρίζω συναφώς και διδάσκω ότι ο ελληνικός πολιτισµός είναι κυρίως ένας πολιτισµός τού γραπτού λόγου. Ο κόσµος µάς γνώρισε µέσα από το κείµενά µας, κείµενα σε γλώσσα ελληνική και σε γραφή ελληνική µε όργανο το ελληνικό αλφάβητο. Μια ανυπολόγιστης σηµασίας κατάκτηση των Ελλήνων -που δεν έχουµε συνειδητοποιήσει και εκτιµήσει όπως πρέπει- υπήρξε το ελληνικό αλφάβητο. Το ελληνικό αλφάβητο, οκονοµικό σε αριθµό γραµµάτων (24 µόνο στοιχεία) και λειτουργικό ως σύστηµα (δήλωσε τα φωνήεντα), απετέλεσε την πρακτική προϋπόθεση καταγραφής, διάσωσης και διάδοσης τού λόγου των Ελλήνων ως σκέψης και ως έκφρασης. Η πνευµατική εµβέλεια τού ελληνικού πολιτισµού οφείλεται εν πολλοίς στην επινόηση και χρήση τού ελληνικού αλφαβήτου (απ’ όπου και το λατινικό αλφάβητο, το σλαβικό, το γοτθικό και αρκετά άλλα).
Το ιστορικό γεγονός τής καθιέρωσης τού διεθνούς εορτασµού τής ελληνικής γλώσσας ας ευχηθούµε να τονώσει την υπερηφάνειά µας (το χρειαζόµαστε), αλλά να µην περάσει σε έπαρση και κοµπορρηµοσύνη (όπως συχνά συµβαίνει), να γίνει κίνητρο για περισσότερη προσπάθεια προς µια ποιοτική αξιοποίηση των δυνατοτήτων τής ελληνικής γλώσσας από όλους µας και αφορµή για αυτογνωσία και βίωση τής γλώσσας µας ως αξίας και όχι ως απλού εργαλείου. Αφού -να το ξαναπώ- η γλώσσα κάθε λαού είναι ο πολιτισµός, η ιστορία, η σκέψη, ο ψυχισµός, η ταυτότητά του. Είναι το σπίτι του και η πατρίδα του.
Παναγιώτης Νούτσος
Οµότιµος Καθηγητής Κοινωνικής και Πολιτικής
Φιλοσοφίας του Πανεπιστηµίου Ιωαννίνων
Η «πολιτική λογική»
και η «κοινωνική λογική»
Στον ιστορικό ορίζοντα της εποχής µας η διεκδίκηση της «ολοκληρωµένης ανάπτυξης» δεν ευνοεί την υποθετική «άρση» της ίδιας της εργασίας. Στην καλύτερη περίπτωση συναρτάται η «χειραφέτησή» της µε το γεγονός ότι «κάθε άνθρωπος γίνεται εργάτης και η παραγωγική δουλειά παύει να αποτελεί ταξική ιδιότητα» (Marx 1871: 343).
Η ίδια άλλωστε αντίληψη του δικαιώµατος της απασχόλησης διαθλάται και στην απόπειρα σύλληψης µιας αντι-κοινωνίας που θα υπερβαίνει την υπάρχουσα, οπότε αναµένεται να εξαλειφθεί απλώς η «δουλική υποταγή των ατόµων» στον καταµερισµό εργασίας και η τελευταία να έχει καταστεί «όχι µόνο µέσο ζωής αλλά η πρωταρχική της ανάγκη» (Marx 1875: 21).
Ο «πολιτισµένος», σε «όλους τους ενδεχόµενους τρόπους παραγωγής», ακόµη και σ’ αυτόν των «συνεταιρισµένων παραγωγών» που ασκούν «κοινό έλεγχο» στην παραγωγή και την εκθρονίζουν από τη θέση της «τυφλής δύναµης», έχει µπροστά του το «κράτος της αναγκαιότητας»: µόνο «πάνω» και «πέρα» απ’ αυτό αρχίζει να τελείται η «ανάπτυξη των ανθρωπίνων δυνάµεων» που ισχύει ως «αυτοσκοπός» (Marx 1894: 828).
Το «κράτος της αναγκαιότητας» γίνεται περισσότερο δυσβάσταχτο σε συνθήκες ανεργίας, πληµµελούς ασφάλισης, ισχνής σύνταξης και καθολικής εξαθλίωσης προς την οποία µπορεί να κατατείνουν οι αλληλοσυµπλεκόµενοι µηχανισµοί «αποκλεισµού».
Συνεχεια Αναγνωσης
Πρόκειται για τα δικαιώµατα του φύλου, της ηλικίας, της εκπαίδευσης, της πληροφόρησης, της υγείας, του περιβάλλοντος, της δηµιουργίας, της κοινότητας, της διαφοράς, της άµυνας στη συµβολική βία και την καταστολή, της αντίστασης στα «αναπτυξιακά» πρότυπα και την κατανάλωση, της πολιτισµικής ιθαγένειας σε ένα πολυπολιτισµικό περίγραµµα συµπεριφοράς, της άµεσης δηµοκρατίας κ.λπ. Οι δείκτες αυτοί σχηµατίζουν, όχι τόσο ευκρινώς, δύο ξεχωριστές ενότητες που απαιτούν περαιτέρω διευκρίνιση. Αν ο υπό διάθεση χρόνος συνιστά τα έξοδα παραστάσεως στη διαδικασία αναπαραγωγής της εργασιακής δύναµης του ανθρώπου, η προτεραιότητα δίδεται στον εργάσιµο χρόνο. Αν, αντίθετα, αυτός αντιµετωπίζεται ως ριζικά διαφορετικός από τον υπό διάθεση χρόνο, τότε προτάσσεται ο τελευταίος. Η διακρίβωση ωστόσο των όρων συνέχειας και ασυνέχειας ανάµεσα στις δύο πλευρές του χρόνου, στον οποίο αναλίσκεται ο άνθρωπος, επιτάσσει µια νέα κατάταξη των δικαιωµάτων: οι απανταχού «αποκλεισµένοι» είναι φορείς δικαιωµάτων τόσο του εργάσιµου όσο και του υπό διάθεση χρόνου (Νούτσος 1998: 91).
Από τη µια η κλίµακα φτάνει ώς τη µείωση του χρόνου εργασίας, χωρίς βέβαια την απίσχνανση του εισοδήµατος, και από την άλλη η επαύξηση του διαθέσιµου χρόνου (χωρίς να καθίσταται δαπανηρός ή περιττός) συνεπάγεται τη δυνατότητα να διπλασιάζεις τον κόσµο: πέρα απ’ αυτόν που σε καθηλώνει στις ανάγκες και τους καταναγκασµούς του επιούσιου διανοίγεται ένας δεύτερος, που φέρει και τη σφραγίδα ή έστω την αγρύπνια σου. Αν η αναψυχή παραπέµπει στη δηµιουργία εστιών πολιτικής παιδείας και κοινωνικών αντισωµάτων, όσοι κατακτούν υψηλά ποσοστά διαθέσιµου χρόνου µπορούν να καταστούν εκφραστές µιας νέας «φιλανθρωπίας».
Τα κοινωνικά κινήµατα που καταφάσκουν στην αυτοδηµιουργία έχουν περισσότερες ευκαιρίες εκδίπλωσης, λόγω της αξιοποίησης του διαθέσιµου χρόνου των µελών τους. Απ’ αυτήν την άποψη η πλειοψηφία τους, τουλάχιστον στις τεχνολογικά αναπτυγµένες κοινωνίες, είναι µορφές αυτοοργάνωσης της «κοινωνίας των πολιτών» που επιχειρούν τη «διαρκή πολιορκία» (Habermas 1985: 59) των διαταξικών σχισµάτων της ετερόνοµης κοινωνίας. Χαρακτηριστικό παράδειγµα τα γεγονότα του Μαΐου - Ιουνίου 1968 στη γαλλική πρωτεύουσα. Από µια άποψη επαληθευόταν η νεανική παρατήρηση του Marx ότι η κοινωνική ευµάρεια και όχι η δυσπραγία οδηγεί τους ανθρώπους στην «πολιτική λογική» (1844: 406). Πέρα απ’ αυτήν, διατυπώνεται η άρνηση των µεγάλων και γι’ αυτό κενών ιδεολογικών σχηµάτων, θραύεται η λογική επιφάνεια που συχνά λειτουργεί ως επικάλυψη των πραγµάτων, απορρίπτεται η αυθεντία µιας επιστήµης των κοινωνικών νοµοτελειών, προτάσσεται η αξιοποίηση του διαθέσιµου χρόνου χωρίς καταναλωτικά πρότυπα, καταγγέλλεται ο κατακερµατισµός της γνώσης που γεννά τον Fachidiot και τον εξουσιαστή των ανθρώπινων αναγκών, δακτυλοδεικτείται ο πατερναλισµός που προσδιορίζει τις σχέσεις των δύο φύλων, αποδοκιµάζεται η λογική της ανάπτυξης και της θεσµικής ιεράρχησης των αναγκών, προκρίνεται η αντικατάσταση του µέλλοντος από το παρόν και της «σταδιοκρατίας» από την εξέγερση και προτείνεται η µεταφορά του «περιθωρίου» στο επίκεντρο και αντίστοιχα της αυθεντίας στην περιφέρεια.
Ο συνεχής εµβολιασµός της «πολιτικής λογικής» από την «κοινωνική λογική» προϋποθέτει την υπαγωγή του «κοινωνικού αποκλεισµού» στη θεµατική των «κοινωνικών ανισοτήτων» και, συνακόλουθα, τη στοιχειοθέτηση ενός σύγχρονου ανθρωπισµού που νοµιµοποιεί τους «κοινωνικά αποκλεισµένους» ως φορείς δικαιωµάτων. Στα γιγαντιαία σχήµατα οργάνωσης των σηµερινών κοινωνιών, µε δοµές συγκεντρωτικές και αστυνοµευόµενες, η δυνατότητα εκδίπλωσης των πρωτοβουλιών που αναλαµβάνουν τµήµατα της «κοινωνίας των πολιτών» εξαρτάται από τον βαθµό επίγνωσης της αυτονοµίας τους. Πρόκειται για ένα στοίχηµα µε αβέβαιη έκβαση, που συνιστά συνάµα το «µέγιστον µάθηµα» στον ανοιχτό κατάλογο των δικαιωµάτων του συγχρόνου ανθρώπου.
Στάντης Ρ. Αποστολίδης
Τεχνητή Νοηµοσύνη:
Το µέλλον
ή το τέλος του κόσµου;
Δεν είναι αλήθεια πως υπάρχει µόνο κακή χ ρ ή σ η των θεσµών! Σίγουρα υπάρχουν και κακοί θεσµοί, «όργανα», «εργαλεία» απ’ τη γένεσή τους: κ' ένας απλός σουγιάς χωρίς ασφάλεια, δεν αρκεί να µην πέσει σε λάθος χέρια, για λάθος σκοπό. Ψωµί να πάει να κόψει, κι ο εµπειρότερος µπορεί να κόψει δάχτυλα. Είναι στραβά φτιαγµένος!.. Ευκολότερο βέβαια να καταδειχθεί η κακή χρήση, µα κ' η κακή σχεδίαση στενά πάντα συναρτηµένη. Η κακή χρήση της τεχνητής νοηµοσύνης έχει φέρει σε δεινή θέση την παγκόσµια εκπαιδευτική κοινότητα, ν’ αναζητεί άλλους τρόπους ελέγχου των γνώσεων, αφού «πληροφορίες», «δεδοµένα», «γεγονότα», «λύσεις» κάθε λογής, είναι προσιτά και στον πιο αδαή χρήστη, µέσα σε δευτερόλεπτα, πολύ συχνά περισσότερα απ’ όσα διαθέτει ή θα µπορούσε να βρει ο «γνώστης-δάσκαλος». Κ' οι πιο εξειδικευµένες πανεπιστηµιακές εργασίες εχέγγυο δεν παρέχουν το παραµικρό για τον εκπονητή τους. Τα τυποποιηµένα συστήµατα αξιολόγησης καταργούνται.
Ο «ελέγχων» οφείλει να καταφύγει στην προφορική είτε ιδίοις όµµασι, διακρίβωση όποιων δεξιοτήτων, ή να εφεύρει νέες, απρόβλεπτες µεθόδους, που η «τεχνητή νοηµοσύνη» θ’ αδυνατεί να υπερκεράσει!.. Κ' η ειδοποιός διαφορά: ότι απ’ την τεχνητή νοηµοσύνη -ή µάλλον: άνοια!- αδύνατο να παρασχεθούν «νέες λύσεις», πρωτότυπες, µη καταγεγραµµένες ήδη· κι αν παρασχεθούν, κατ’ επίφασιν «νέες» είναι -στην ουσία- «παστίτσιο» φτιαγµένο από άπειρες ανασυνθέσεις τµηµάτων του ζητουµένου… «Νέο» που δεν είναι νέο, παρά για τον µ η νοούντα… Χάσκουν µπρος στις δυνατότητές της να «γράψει» ένα νέο ποίηµα της ∆ηµουλά, ή ένα νέο κοµµάτι του Μπαχ, κ' ερίζουν ανά τον κόσµο προφήτες να πείσουν πως µοιάζει τελειότερο απ’ οτιδήποτε θα µπορούσε άνθρωπος να συνθέσει.
Συνεχεια Αναγνωσης
Γιατί, πράγµατι, κανείς δεν µπορεί να γνωρίζει απέξω όλα τα έργα του Μπαχ και να τα θυµάται, ενώ το µηχάνηµα συνθέτει απ’ όλες τις δυνατές επιλογές, κάτι που καθρεφτίζει βέβαια πιστά τον Μπαχ, πιθηκίζει τον πλούτο, την αρµονία και τον ρυθµό του, µόνο που ο Μπαχ, αν σηκωνόταν απ’ τον τάφο, θα το πετούσε στα σκουπίδια ως µίµηση, αφού εκείνος δεν επαναλάµβανε ποτέ τον εαυτό του ανασυνθέτοντας τις παλιότερες µελωδίες του -άχρηστο φιδοπουκάµισο για κάθε γνήσιο δηµιουργό όποιο προηγούµενο πλάσµα του!-, παρά εµπνέονταν διαρκώς νέες! Κ' εδώ σοβεί κρίσιµη γνωστική παγίδα: µπορεί να µαθαίνεις επιφανειακά αφοµοιώνοντας την υπάρχουσα γνώση, αλλά ποτέ δεν θα παραγάγεις καινούργια, ακολουθώντας δουλικά τις «αυθεντίες»!
Οι κάθε λογής αυθεντίες κ' οι «ακλόνητες αλήθειες» τους, οι ίδιες οι δικές σου χτεσινές ανακαλύψεις, αντί ν’ αφυπνίζουν το µυαλό και το κριτικό πνεύµα, το ναρκώνουν! Τα επιστηµονικά «δόγµατα», όσο τ’ αποστηθίζεις, τόσο αποδυναµώνεις τη δίψα για Έρευνα, τόσο νεκρώνεις την αµφιβολία - το πρωταρχικό «κινούν» του ανθρώπινου νου! «Αµφιβάλλω, άρα υπάρχω!..» Ενώ αποδέχοµαι τα κρατούντα, σηµαίνει πως δεν θα ψάξω ποτέ βαθύτερα. Αν ο Σωκράτης διακήρυξε το «εν οίδα ότι ουδέν οίδα», και της Ανθρωπότητας ολάκερης η Γνώση ξεκίνησε απ’ τα λόγια του, µέσω διαλόγου, που ο ίδιος µάλιστα επιζητούσε, κι αδιάκοπης αµφισβήτησης, ακόµα και των πλέον αυταπόδεικτων ρήσεών του· αν ο Κ. Πόππερ, στον 20ό αιώνα, διατύπωσε την πρώτιστη αξία του «διαψευστικού πειράµατος» για την Επιστήµη, πως δηλαδή οσεσδήποτε επιβεβαιώσεις µιας θεωρίας δεν κοµίζουν ούτε το παρελάχιστο στην πρόοδο της Γνώσης - µόνο η διάψευση των προηγούµενων κατακτήσεων κινεί προς την εύρεση της Αληθείας· αν ο Τ. Κουν διείδε πως η Επιστήµη προχωράει γκρεµίζοντας κι αποδοµώντας τα λ ά θ η της (ακόµα και µε νέα λάθη!), εµείς τείνουµε διαρκώς προς τον εφησυχασµό της σίγουρης κ' εξασφαλιστικής «κατάφασης» - ποτέ προς τη σαγήνη των µεγάλων δηµιουργικών «αρνήσεων»…
Aρα, η Γνώση περιέχει, προϋποθέτει το λάθος, κ' η Άρνηση είναι η µεγάλη µαία. Ο Σωκράτης, «γιoς της µαίας» αυτοχαρακτηριζόταν κι αρνιόταν έστω και την καταγραφή των λόγων του, πιστεύοντας ότι απ’ τη στιγµή που η γνώση παγιώνεται, πεθαίνει… Κ' εµείς, συνεχίζουµε την αναζήτηση σε ολοένα πιο αλάνθαστα και πλούσια «λυσάρια», απεµπολώντας το στερνό ίχνος αβεβαιότητας και πρωτοτυπίας… Μα κ' ένα ακόµη ερώτηµα: Πόσο Νοηµοσύνη είναι άραγε η τεχνητή;... Μήπως σφάλµα ελλοχεύει και στον ίδιο τον ορισµό; Αν η ανθρώπινη προκύπτει αδήριτα από συνδυασµό Λογικής και συναισθηµάτων, σκέτη Λογική δίχως συναίσθηµα συνιστά απάνθρωπη Λογική. Γυµνό συναίσθηµα ανεπεξέργαστο, οδηγεί πίσω στο ζώο µάλλον παρά στον Άνθρωπο. Και θα δεχτούµε την αντικατάσταση της νοηµοσύνης µε την τετράγωνη, κοινή Λογική των συνδυασµών και των άπειρων συναρτήσεων;.. Αν κοινή, άλλωστε, στερείται ιδιαιτερότητας, κ' εποµένως δεν έχει ουσία…
Προσπάθησαν και συναισθήµατα να φυτέψουν στους υπολογιστές: διατυπώνει ό δέκτης φραστική προσβολή; Ý απογοήτευση / αρνητικό συναίσθηµα στο ροµπότ· επίκειται τερµατισµός τροφοδοσίας; Ý φόβος θανάτου στο ροµπότ κ.λπ. (∆ιό και πολλοί «καλοπιάνουν» τη Σίρι της Αpple, τη Ντίξµπι της Samsung, ή οποιαδήποτε άλλη ηλεκτρονική «κοπελιά» - για να τους «εξυπηρετεί» καλύτερα…) Κι ακολούθησε λοιπόν «συµπεριφορική» εκπαίδευση: ∆ικαιολογηµένος ο «αρνητισµός» του χρήστη; --Ζητάει συγγνώµη το µηχάνηµα! Αδικαιολόγητος; --∆ιαµαρτύρεται… Ώσπου η Ψευτο-Νοηµοσύνη πιάστηκε να ψεύδεται! Παρατηρήθηκε ότι µόλις «ένιωσε» απειλή, επικείµενο κλείσιµο της «εφαρµογής», πιθανή αποµάκρυνση του «πελάτη» απ’ το συγκεκριµένο «βοήθηµα», ε ν ε π ίγνωστα είπε ψέµατα. Σαφές πως ακόµα και τα «ταϊσµένα συναισθήµατα» χρήζουν κατάταξης και λεπτοµερούς αξιολόγησης… Και ποιο σύστηµα Ηθικής να επιλέξουν οι προγραµµατιστές; Θα απαγορεύεται καντιανά η ψευδολογία γενικώς, ή θα επιτρέπονται, κατά τα ωφελιµιστικά διδάγµατα, µερικά «κατά συνθήκην ψεύδη», που θα φέρουν ασφαλώς «περισσότερη ωφέλεια, σε περισσότερους ανθρώπους, για περισσότερο χρόνο»;... Θα δίνεται η πλήρης αλήθεια στον ενδιαφερόµενο κάθε που θα γυρεύει «χρησµό» από τη νοηµοσύνη-µαντείο; Σκέτη αλήθεια; Με τα στοιχεία των διαγνωστικών σου εξετάσεων, λ.χ., θα ξερνάει κατάµουτρα την ωµή πληροφορία ότι πάσχεις από ανίατη ασθένεια, ή θα στρογγυλεύει την εικόνα, αφήνοντας εναλλακτικές «δυνατότητες» και διατηρώντας αισιόδοξο το χρήστη να ρωτήσει ξανά και ξανά; Μήπως αν το κέρδος εντέλει ειν’ ο απώτατος σκοπός, χάνεται η Αξία κάθε πράγµατος;...1 Μήπως έτσι το κατεξοχήν Ανθρώπινο, το µυαλό, καταλήγει Απάνθρωπο; «Εύκολα τρίβεται ο άνθρωπος»2 κι αντικαθίσταται απ’ τον µη Άνθρωπο, µε το θρίαµβο µιας άκαρδης «νοηµοσύνης».
Πόσοι φιλόσοφοι, και ποιας Σχολής, θα χρειαστούν για να λύσουν όσα δεν λύθηκαν απ’ την εµφάνιση της Σκέψης στο βιολογικό µας Είδος, µον’ αποδείχτηκε πως σηµασία δεν έχουν οι «λύσεις», αλλ’ ο προβληµατισµός… Και τί να διδάξουν στα «αναίσθητα» µηχανήµατα, µε προσδοκώµενο επίτευγµα µια ψευδο-νοηµοσύνη των «επιτυχών» αποκρίσεων;... ∆υο αιώνες πίσω, ο Γκόγια χάραζε τις εφιαλτικές νυχτερίδες-τέρατα να φτερουγίζουν πάνω από τη ναρκωµένη συνείδηση, µε την επιγραφή: «Ο ύπνος της Λογικής γεννάει τέρατα»… Θυµηθείτε τον την επόµενη φορά που ένας πραγµατικός τηλεφωνητής, στην άλλη άκρη της γραµµής, σε κάθε επόµενη ερώτησή σας, θα απαντάει πανοµοιότυπα όπως και στην προηγούµενη, τέλειος σα µηχάνηµα, κι απόλυτα ατελέσφορος…
1Πολύτιµο, εν προκειµένω: Ν. Οrdine, «Η χρησιµότητα του άχρηστου», εκδ. Άγρα.
2 Γ. Σεφέρης, από τον «Τελευταίο σταθµό» (Ηρ. & Ρ. Αποστολίδη, «Ανθολογία - Ποίηση», σ. 1320).
Γιάννης Ανδριανάτος
Ιδρυτής και διευθυντής του Ρητορικού Κύκλου
(Εκπαίδευση πάνω στον Λόγο και τη Φιλοσοφία ως στάση ζωής)
Μαθήµατα
αποχωρισµού
Ελα να συναπορήσουµε. Να γίνουµε συνοδοιπόροι ερωτηµάτων. Ποιο είναι το πιο απαραίτητο µάθηµα µέλλοντος και ταυτόχρονα το πιο παραµεληµένο; Ένα µάθηµα που όλοι θα συναντήσουµε, που είναι για όλους αναπόφευκτο, αλλά που ποικίλλουν οι βαθµίδες της συνειδησιακής αφοµοίωσής του. Ένα µάθηµα που όσο το φοβόµαστε τόσο σκιάζει πιο έντονα την ύπαρξή µας. Η Τέχνη του Θνήσκειν. Αν αγνοούµε τη µόνη βεβαιότητά µας, αν αποφεύγουµε να κοιτάξουµε κατάµατα την Κόρη του Επέκεινα, τότε είναι φυσικό να είµαστε ανικανοποίητοι όπου και να καταφύγουµε, σε όποια µαταιότητα, µε όποιο υποκατάστατο. Πώς να χαρεί κάποιος τη ζωή όταν τρέµει µπροστά στον θάνατο... δικό µας ή δικών µας;
Όλη η εκπαίδευσή µας είναι απροπόνητη του θανάτου. Οι αίθουσες διδασκαλίας του µέλλοντος θα γράφουν στην πύλη τους: Είσοδος κινδύνου! Μόνο όποιος µάθει να πεθαίνει αρχίζει να ζει. Η µόρφωση δεν θα αρκεί να είναι συσσώρευση γνώσεων ή εξειδικεύσεις καριέρας, αλλά γνωριµία επίγνωσης µε τα σκοτάδια µας, µε τα σκοτάδια των άλλων και της ύπαρξης, µε το επιτύµβιο αίνιγµα που µας περιβάλλει. Με τους µικρούς καθηµερινούς θανάτους, συγκάτοικοι αγωνίας, τους ανεπούλωτους φόβους, τη µόρφωση που αναζητά τη µεταµόρφωση. Κι ο θάνατος, ο κοµψός αποχωρισµός του τέλους, µια διονυσιακή µετα-µορφή, µια αλλαγή µάσκας, µια τελετή αυτεπίγνωσης.
Συνεχεια Αναγνωσης
Θάρρος είναι να συναντήσεις το πρωταρχικό πρόσωπό σου. Που συναντά το τελειωτικό. Ένα άθληµα της Συνείδησης. Μία εκπαίδευση που δεν έχει θάρρος µέσα, έχει άτολµη πολυµάθεια, συµµορφωµένους επιστήµονες και ευάλωτους σε κάθε εξάρτηση καλλιτέχνες. Χωρίς υπέρβαση ηγέτες...Ολοι οι αρχαίοι µεγάλοι πολιτισµοί είχαν ενσωµατώσει στην εκπαίδευσή τους την έρευνα του θανάτου. Είχαν ειδικές τελετουργίες οικείωσης µε τον Άδη, µε το αόρατο. Ο Άδης δεν είναι κάπου, είναι αναµεµειγµένος µε όλα. Όσο τον φοβόµαστε τον συναντάµε παντού.
Όλοι οι σπουδαίοι στοχαστές του αρχαίου κόσµου, οι θεµελιωτές του ορθού λόγου, είχαν αναζήσει πέρα από τα όρια του λόγου. Ο Θαλής, ο Πυθαγόρας, ο Πλάτωνας κ.ά. είχαν µυηθεί µετά τα Ελευσίνια Μυστήρια σε βιωµατικές προσοµοιώσεις θανάτου και σε άλλες χώρες (Αίγυπτος, Βαβυλωνία, ίσως και µέχρι την Ινδία). Αλλιώς η ζωή µάς πιάνει απροετοίµαστους, απροπόνητους, εύθραυστους σε µια δυσκολία, µια ασθένεια, ένα πένθος, µια ψυχική δοκιµασία, έναν προβληµατικό έρωτα... Η Τέχνη του θνήσκειν γίνεται εν ζωή, είναι µία άσκηση Απροσδιοριστίας, είναι µια εξηµέρωση απέναντι στο άγνωστο, στο ασταθές, στο αόρατο. Είναι ένα γλέντι αβεβαιότητας. Στις ηµέρες µας η ασφάλεια έχει προαχθεί σε ύψιστη αρετή κι έτσι συρρικνώνεται από µικρή ηλικία κάθε υπέρβαση. «Οι άνθρωποι, στην προσπάθειά τους να αποφύγουν τον θάνατο, τον επιδιώκουν», λέει ο ∆ηµόκριτος. Αντί να αναπτύσσουµε εσωτερική δύναµη, γενναιότητα µπροστά στις αναποδιές και στον ίδιο τον θάνατο (χωρίς την ανδρεία, λέει ο Πλάτωνας, καµία άλλη αρετή δεν αναπτύσσεται), µεγαλώνουµε ως θεατές τηλεοπτικοί εκατοντάδων θανάτων αλλά χωρίς καµία εξάσκηση βιωµατική. Ευάλωτοι στα υποκατάστατα εξάρτησης (ναρκωτικά, ποτό, τζόγος, λαγνεία, διαδικτυακούς χρονοφάγους κ.λπ.), ψοφοδεείς όµως µπροστά στις δυσκολίες, καταφεύγουµε µε ευκολία στα ψυχοφάρµακα, αδυνατίζοντας το εσωτερικό σθένος.
«Χτίστε τα σπίτια σας στους πρόποδες του Βεζούβιου», προτρέπει ο Νίτσε. Κάνε φίλο τον κίνδυνο και µέσα σου θα είσαι ατάραχος αλλά τολµηρός, ανθεκτικός. Τα εµπόδια θα είναι ευκαιρία ενδυνάµωσης. Το τετραφάρµακο των Επικουρίων θα είναι µάθηµα σε όλα τα Πανεπιστήµια. Χωρίς εξετάσεις σε αυτό κανείς δεν θα µπορεί να εξασκήσει ένα επάγγελµα, να αναλάβει µία ευθύνη. Θα πρέπει να έχει δοκιµαστεί, µε ειδικές αναπνοές, στοχασµούς, αυτοπειθαρχία και έµπρακτες εφαρµογές στην εξάλειψη φόβου: των θεών, του θανάτου, της θλίψης και του πόνου.
Για να γίνουµε ολοκληρωµένοι άνθρωποι, πρεπει να µη φοβόµαστε την ελευθερία µας!
Ελευθερία ή θάνατος; Η ελευθερία δεν είναι δεδοµένη ούτε κατοχυρώνεται µε νόµους αν απουσιάζει από την καθηµερινή συµπεριφορά. Η στάση µας απέναντι στον θάνατο είναι το κριτήριο της ελευθερίας. Ο θάνατος δεν θα είναι εχθρός αλλά ένας ∆άσκαλος µεταµόρφωσης. Γνωρίζουµε ότι ο φόβος απέναντι στο άγνωστο είναι µεταδοτικός. Υπήρχαν λαοί που έκαναν γιορτή το Πένθος και γλεντούσαν τον θάνατο. Ο φόβος του θανάτου κάνει υποτελείς τους ανθρώπους, φοβισµένους. Για να δραπετεύσεις από την Πλατωνική Σπηλιά χρειάζεται θάρρος, όχι Facebook. «Ὥρα ἀπιέναι», λέει ο Σωκράτης. Χρειάζεται να είµαστε έτοιµοι κάθε στιγµή για το τέλος. Αυτές είναι οι ανώτερες σπουδές. Όταν, όπως λέει ο Σωκράτης στους δικαστές του «ποιος πάει για το καλύτερο, εσείς που θα ζήσετε ή εγώ που θα πεθάνω», δεν µπορούµε να το ξέρουµε...
Η µελέτη θανάτου µάς κάνει να έχουµε χιούµορ, σπινθηροβόλο πνεύµα µέχρι το τέλος. Ηρεµία. Έρευνες σε πανεπιστήµια (κυρίως ιταλικά) τα προηγούµενα χρόνια δείχνουν ότι τα τελευταία 30 δευτερόλεπτα πριν από τον θάνατο ο εγκέφαλος βρίσκεται σε µια κορύφωση ζωής, που δεν µοιάζει µε απελπισία αλλά µε οργασµό, µε ανάταση. Σε αυτά τα τελευταία δευτερόλεπτα αρχειοθετεί τις αποκορυφώσεις της ζωής που αφήνει. ∆εν θυµίζει κάποιον που θα εξαφανιστεί αλλά κάποιον που θα ταξιδέψει... Σαν επιστροφή στην αιώνια πρωταρχική ενότητα της ύπαρξης. Ο Ανδρέας Παπανικολάου, σπουδαίος νευροεπιστήµονας σε πανεπιστήµια του εξωτερικού, έχει δείξει στο βιβλίο του Μυστική Γνώση (εκδ. Gutenberg) ότι σε όλους τους λαούς υπάρχουν διαλογιστικές τελετές κατά τις οποίες οι ασκούµενοι ησυχάζουν τον φόβο θανάτου και βυθίζονται σε µία «ωκεάνεια εµπειρία», όπου θάνατος και ζωή συνυπάρχουν σε ένα βαθύτερο Ασυνείδητό µας, όπως ισχυρίζεται και ο κορυφαίος ψυχίατρος Καρλ Γιουνγκ. Οι περισσότεροι άνθρωποι, χωρίς να έχουν µελετήσει και ερευνήσει ένα τόσο θεµελιώδες θέµα της ζωής µας («Φιλοσοφία είναι µελέτη θανάτου» κατά τον Πλάτωνα), θεωρούν τον θάνατο ένα φρικτό νησί µέσα σε έναν ωκεανό ζωής:
Ενώ µάλλον συµβαίνει το αντίθετο. Ο θάνατος είναι η µεγάλη κοσµική ησυχία και απουσία, και η ζωή ένα µικρό νησί εµπειριών:
Ο θάνατος είναι πιο κοντά στον αδελφό του ύπνο, στην αυτάρκεια στο όνειρο. Οι σπουδαίοι όλων των εποχών έχουν εξοικειωθεί µε τον Αποχωρισµό, δεν τον θεωρούν ποινή αλλά άλλη δυνατότητα ζωής, πέρα από τα όρια. «∆εν έκανα τίποτα άλλο από το να ονειρεύοµαι», γράφει ο Πεσσόα. Για το πλήθος είναι φόβος το τέλος. Για τους γνώστες είναι η αρχή της τελείωσης.
«Θάνατος τῶν ἀνήκεστων (αγιάτρευτων) κακῶν ἰατρός», µας παραγγέλνει ο Αισχύλος.
Η θνητότητά µας είναι η έµπνευση για κάθε τι µεγάλο που ξεπερνά τη ρηχή πραγµατικότητα.
Άρα, όσο ερευνούµε τον θάνατο, ανακαλύπτουµε πως είναι µια συµπύκνωση ζωής που µας διευρύνει, µια συνεχόµενη διαστολή (όπως το σύµπαν) της Συνείδησης.
Θ = Ζ · Σ₂
Θάνατος = Ζωή · Συνείδηση
Οταν δεν φοβόµαστε αλλά συνεργαζόµαστε µε τον θάνατο, κάθε αποχωρισµός οδηγεί σε µία µορφή σοφίας. Ονειρεύοµαι στοχαστικά τα σχολεία του µέλλοντος να µην κρύβονται από τον θάνατο αλλά να ενδυναµώνουν µέσα από τη γνώση του. Οι σπουδαστές θα δίνουν µαθήµατα, όπως πώς να ξεπεράσουµε µία απώλεια, πώς να αποχωριστούµε µία σχέση, πώς να νοηµατοδοτήσουµε τη ζωή µας χωρίς δογµατισµό.
Όλοι θα ψάχνουµε τη λέξη την κοφτερή σαν λεπίδι, σαν δρεπάνι, που θα θερίζει την προκατάληψη, τη δυσοίωνη εκπαίδευση.
Και µε τη δύναµη µιας λέξης
αρχίζω τη ζωή µου.
Γεννήθηκα για να σε γνωρίσω
Για να σε ονοµάσω.
Π. Ελυάρ
Μαθήµατα, λοιπόν, Αποχωρισµού.
Για να έχουµε ολιστικούς µαθητές και φοιτητές, όχι στεγνούς επαγγελµατίες, φοβισµένους στον ίλιγγο του αγνώστου.
Δημήτρης Νανόπουλος
Τακτικό Μέλος της Ακαδημίας Αθηνών
Διακεκριμένος Ομότιμος Καθηγητής Φυσικής
Υψηλών Ενεργειών, Πανεπιστήμιο Texas A&M, ΗΠΑ
Quantum Vadis: Στο όριο της γνώσης, της ύπαρξης και της ευθύνης
Ζούµε σε µια εποχή όπου η επιστήµη δεν περιορίζεται πλέον στην περιγραφή του κόσµου, αλλά µετασχηµατίζει τον τρόπο µε τον οποίο τον κατανοούµε. Η Κβαντική Φυσική αποτελεί ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγµα αυτής της µετάβασης. ∆εν είναι απλώς ένα επιστηµονικό πεδίο γνώσης, αλλά ένα νέο παράδειγµα σκέψης που θέτει εκ νέου τα µεγάλα ερωτήµατα. Το quantum vadis δεν αφορά µόνο την κατεύθυνση της επιστήµης. Αφορά την κατεύθυνση του ίδιου του ανθρώπου.
Η κβαντική θεώρηση µας υποχρεώνει να εγκαταλείψουµε τη βεβαιότητα που χαρακτήριζε την κλασική Φυσική. Ο κόσµος δεν είναι πλέον ένα σύνολο σταθερών και ανεξάρτητων αντικειµένων. Είναι ένα πλέγµα σχέσεων. Η αβεβαιότητα δεν αποτελεί αδυναµία της γνώσης, αλλά θεµελιώδες χαρακτηριστικό της φύσης. Η έννοια της υπέρθεσης δείχνει ότι πριν από κάθε παρατήρηση υπάρχουν πολλαπλές δυνατότητες. Αυτό δεν είναι µόνο µια µαθηµατική περιγραφή. Είναι µια βαθιά αλλαγή στον τρόπο που αντιλαµβανόµαστε την πραγµατικότητα.
Σε αυτό το πλαίσιο η παρατήρηση αποκτά κεντρικό ρόλο. Το φυσικό σύστηµα δεν είναι πλήρως καθορισµένο ανεξάρτητα από τον παρατηρητή. Η µέτρηση δεν αποκαλύπτει απλώς µια προϋπάρχουσα κατάσταση αλλά συµβάλλει στη διαµόρφωσή της. Αυτή η θέση έχει συζητηθεί εκτενώς και συχνά παρεξηγείται. ∆εν σηµαίνει ότι ο άνθρωπος δηµιουργεί αυθαίρετα την πραγµατικότητα. Σηµαίνει όµως ότι η διάκριση µεταξύ παρατηρητή και παρατηρούµενου δεν είναι απόλυτη. Και αυτό έχει συνέπειες που υπερβαίνουν τη Φυσική.
Συνεχεια Αναγνωσης
Το παράδοξο της σύγχρονης επιστήµης είναι ότι όσο προχωρούµε προς τα θεµέλια της ύλης τόσο αποµακρυνόµαστε από την καθηµερινή διαίσθηση. Σε µικροσκοπική κλίµακα ο κόσµος γίνεται πιθανοκρατικός. Σε κοσµική κλίµακα εµφανίζεται µια εξίσου ριζοσπαστική ιδέα: η συνολική ενέργεια του Σύµπαντος είναι µηδενική. Η θετική ενέργεια της ύλης εξισορροπείται από την αρνητική βαρυτική ενέργεια. Αν αυτό ισχύει, τότε η ύπαρξη του Σύµπαντος δεν παραβιάζει κανέναν θεµελιώδη νόµο.
Η ιδέα ότι το Σύµπαν µπορεί να προκύψει από µια τέτοια ισορροπία δεν είναι φιλοσοφική εικασία, αλλά φυσική υπόθεση που εξετάζεται σοβαρά στη σύγχρονη κοσµολογία. Το ερώτηµα γιατί υπάρχει κάτι αντί του τίποτα αποκτά νέα διάσταση. ∆εν αφορά µόνο τη µεταφυσική αλλά και τη Φυσική. Το τίποτα δεν είναι απλώς απουσία. Μπορεί να είναι ένα πεδίο δυνατοτήτων.
Η αναζήτηση µιας ενοποιηµένης θεωρίας που θα περιγράφει όλες τις αλληλεπιδράσεις της φύσης εντάσσεται σε αυτό το πλαίσιο. Προσεγγίσεις όπως η υπερσυµµετρία, η υπερβαρύτητα και η θεωρία χορδών επιχειρούν να ενοποιήσουν τη βαρύτητα µε τις άλλες δυνάµεις. ∆εν πρόκειται µόνο για µαθηµατική άσκηση. Πρόκειται για προσπάθεια κατανόησης της βαθύτερης δοµής της πραγµατικότητας. Σε ορισµένες εκδοχές αυτών των θεωριών οι θεµελιώδεις κλίµακες δεν επιβάλλονται αλλά προκύπτουν δυναµικά. Η ίδια η δοµή του Σύµπαντος δεν είναι στατική αλλά αποτέλεσµα εξέλιξης.
Αυτές οι ιδέες έχουν άµεσες επιπτώσεις στον τρόπο που αντιλαµβανόµαστε τον άνθρωπο. Αν το Σύµπαν δεν είναι πλήρως προκαθορισµένο, τότε και ο άνθρωπος δεν είναι ένα ον µε αυστηρά καθορισµένη πορεία. Ζει µέσα σε ένα σύνολο δυνατοτήτων. Οι επιλογές του δεν είναι δευτερεύουσες. Συµβάλλουν στη διαµόρφωση του κόσµου στον οποίο ζει. Το µέλλον δεν είναι προδιαγεγραµµένο. Αναδύεται.
Εδώ το quantum vadis αποκτά ηθική διάσταση. Η επιστήµη µάς δίνει γνώση αλλά ταυτόχρονα αυξάνει την ευθύνη. Οι εφαρµογές της Κβαντικής Φυσικής στην υπολογιστική και στην επικοινωνία έχουν ήδη αρχίσει να αλλάζουν τις κοινωνίες. Η διαχείριση της πληροφορίας αποκτά στρατηγική σηµασία. Το ερώτηµα ποιος ελέγχει αυτές τις τεχνολογίες δεν είναι τεχνικό αλλά πολιτικό.
Η Ελλάδα δεν µπορεί να µείνει εκτός αυτών των εξελίξεων. Η συµµετοχή δεν σηµαίνει απλή κατανάλωση τεχνολογίας. Σηµαίνει επένδυση στη γνώση και στην έρευνα. Σηµαίνει κυρίως αναβάθµιση της παιδείας. Το εκπαιδευτικό σύστηµα πρέπει να καλλιεργεί κριτική σκέψη και ικανότητα διαχείρισης της πολυπλοκότητας. Η γραµµική µετάδοση γνώσεων δεν επαρκεί. Χρειαζόµαστε ένα µοντέλο που να ενθαρρύνει τη διεπιστηµονικότητα και την κατανόηση των θεµελιωδών εννοιών.
Σε αυτό το σηµείο η ελληνική πνευµατική παράδοση µπορεί να διαδραµατίσει σηµαντικό ρόλο. Η φιλοσοφία γεννήθηκε ως αναζήτηση ερωτηµάτων. Σήµερα καλούµαστε να επανασυνδέσουµε αυτή την παράδοση µε τη σύγχρονη επιστήµη. Η τεχνολογία δεν είναι κάτι εξωτερικό. Είναι προέκταση της ανθρώπινης σκέψης.
Η µεγαλύτερη πρόκληση της εποχής µας δεν είναι η έλλειψη γνώσης αλλά η διαχείρισή της. Η Κβαντική Φυσική µάς διδάσκει ότι η βεβαιότητα δεν είναι ο κανόνας. Η αβεβαιότητα δεν πρέπει να µας φοβίζει. Πρέπει να την κατανοούµε και να τη χρησιµοποιούµε δηµιουργικά. Αυτό απαιτεί µια νέα στάση απέναντι στη γνώση και στην ευθύνη.
Το quantum vadis παραµένει ανοιχτό ερώτηµα. Και ίσως αυτό είναι το πιο σηµαντικό. Η επιστήµη δεν προσφέρει τελικές απαντήσεις αλλά ένα πλαίσιο κατανόησης. Το αύριο δεν είναι δεδοµένο. Γεννιέται από τις αποφάσεις που λαµβάνουµε. Σε ένα Σύµπαν όπου η ύπαρξη µπορεί να προκύπτει ως ισορροπία, η ανθρώπινη παρουσία αποκτά ιδιαίτερη σηµασία.
Βρισκόµαστε στο όριο µεταξύ γνώσης και άγνοιας, µεταξύ ύπαρξης και δυνατότητας. Σε αυτό το όριο καλούµαστε να αποφασίσουµε την κατεύθυνση. «∆εν µπορούµε να αλλάξουµε τον άνεµο, αλλά µπορούµε να ρυθµίσουµε τα πανιά». Αυτό είναι το πραγµατικό νόηµα του quantum vadis.
Χρήστος Ζερεφός
Καθηγητής, Πρόεδρος του Διεθνούς Κοινού των Ακαδημιών,
Εθνικός Εκπρόσωπος για την Κλιματική Αλλαγή
Άδηλος η ανθεκτικότητα
της Δήλου
στην κλιµατική κρίση
Μελέτες που υποστηρίζουν το έργο της ∆ιακυβερνητικής Επιτροπής για την Κλιµατική Αλλαγή, δείχνουν ότι η Μεσόγειος είναι από τις πιο ευάλωτες στην κλιµατική κρίση περιοχές του πλανήτη στο παρόν και στο µέλλον. Η UNESCO έχει προσδιορίσει στην περιοχή αυτή 240 µνηµεία της πολιτιστικής κληρονοµιάς και της φύσης, τα οποία απαιτούν ιδιαίτερη προστασία ως προς την έκθεσή τους τόσο στα στοιχεία της φύσης όσο και στις ανθρώπινες παρεµβάσεις του µέλλοντος.
Σε επιστηµονική εργασία που έγινε σχετικά µε τη µελλοντική τρωτότητα των µνηµείων της UNESCO στη Μεσόγειο, από τα 240 µνηµεία βρέθηκε ότι 13 είναι τα πιο ευάλωτα. Από αυτά, τα 5 βρίσκονται στην Ελλάδα και τα υπόλοιπα σε άλλες περιοχές της Μεσογείου. Ένα από τα πιο ευάλωτα αποτελεί το νησί της ∆ήλου. Η τρωτότητα της νήσου στην κλιµατική κρίση οφείλεται κυρίως στη γεωγραφική της θέση.
Η ∆ήλος βρίσκεται στο σταυροδρόµι αέριων ρύπων, είτε αυτοί µεταφέρονται από ρυπασµένες περιοχές στην Ελλάδα ή και την Τουρκία είτε από υποθαλάσσιες εκποµπές. Οι αέριοι αυτοί ρύποι απειλούν µε οξείδωση ή και άλλους µηχανισµούς το περιβάλλον, τις υποδοµές και τα ίδια τα µνηµεία της ∆ήλου. Ένας ακόµα παράγοντας επικινδυνότητας είναι και η σεισµικότητα της περιοχής και φυσικά η γειτνίασή της µε το ηφαίστειο της Σαντορίνης και το υποθαλάσσιο ηφαίστειο του Κολούµπο.
Συνεχεια Αναγνωσης
Μία από τις επιστηµονικές εκστρατείες που υιοθέτησε και υποστήριξε, η «Πρωτοβουλία 21» ήταν και η εγκατάσταση υποδοµής στη ∆ήλο για την παρακολούθηση της εξέλιξης των απειλών που υφίσταται, τόσο από τη γεωγραφική της θέση όσο και από την εξελισσόµενη κλιµατική κρίση. Η κλιµατική κρίση συµβάλλει στην αύξηση ακραίων καιρικών φαινοµένων, η ραγδαιότητα των οποίων, µε τη σειρά τους, µπορεί να επιφέρει σηµαντικές αλλαγές και υποβάθµιση στα µνηµεία της νήσου. Επίσης, η άνοδος της στάθµης της θάλασσας και η αύξηση του ψεκασµού µε θαλασσινά ύδατα σε όλη την περιοχή, καθώς και ο εµπλουτισµός της ατµόσφαιρας µε αυτά, τονίζουν την ανάγκη συνεχούς παρακολούθησης της νήσου για την καλύτερη προστασία της και από την κλιµατική κρίση.
Η «Πρωτοβουλία 21» αποφάσισε να υποστηρίξει τη συνεργασία ερευνητών από το Κέντρο Ερεύνης Φυσικής της Ατµοσφαίρας και Κλιµατολογίας της Ακαδηµίας Αθηνών, το Γεωδυναµικό Ινστιτούτο του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών και την Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων, µε την εγκατάσταση και λειτουργία σταθµών παρακολούθησης όλων των σχετικών περιβαλλοντικών παραµέτρων. Το πρόγραµµα αυτό είναι αποτέλεσµα των αποφάσεων ειδικού Συνεδρίου που έγινε στην Αθήνα τον Φεβρουάριο του 2019 στο Υπουργείο Εξωτερικών, στα συµπεράσµατα του οποίου τονίστηκε από Έλληνες ερευνητές, µε πρόταση δική µου και του κ. Ευάγγελου Κυριακίδη, Αναπληρωτή Καθηγητή στο University of Kent, η ανάγκη προστασίας των µνηµείων από τα εξελισσόµενα ακραία καιρικά φαινόµενα λόγω της ανθρωπογενούς κλιµατικής κρίσης. Ο Γενικός Γραµµατέας των Ηνωµένων Εθνών κ. António Guterres τη συγκατέλεξε µεταξύ των εµβληµατικών προτάσεων και την πρόταση αυτή υποστήριξε και παρουσίασε ο ίδιος ο Πρωθυπουργός της χώρας το 2019 στην ειδική διάσκεψη του ΟΗΕ για την Κλιµατική Κρίση, στη Νέα Υόρκη.
Είναι προφανές ότι η προστασία της εµβληµατικής νήσου ∆ήλου, στην οποία γεννήθηκαν δύο σπουδαίοι θεοί, ο Απόλλων και η Άρτεµις (ο Απόλλων έδωσε το όνοµά του στο διαστηµικό πρόγραµµα Apollo της NASA, που οδήγησε τον άνθρωπο στη Σελήνη, και, περίπου 50 χρόνια αργότερα, το πρόγραµµα Artemis συνεχίζει αυτή την πορεία), είναι υψίστης σηµασίας. Η ∆ήλος έµεινε και θα µείνει στην ιστορία όχι µόνο για τη συµβολική σύνδεσή της µε δύο από τα µεγαλύτερα βήµατα της ανθρωπότητας στην εξερεύνηση της Σελήνης, αλλά και γιατί άρχισε έγκαιρα να εξοπλίζεται για να αυτοπροστατευθεί από τις αρνητικές επιπτώσεις της ανθρωπογενούς υποβάθµισης του περιβάλλοντος. Η κλιµατική κρίση θα µείνει για αρκετές δεκαετίες και το κόστος της, αν δεν παρθούν µέτρα έγκαιρα, έχει υπολογισθεί ότι θα υπερβεί τα 130 τρισεκατοµµύρια δολάρια έως το τέλος του 21ου αιώνα. Η Επιστήµη θα συνεχίσει να παρακολουθεί τα δεδοµένα και να προειδοποιεί, γνωρίζοντας τη µεγάλη σηµασία της πρόβλεψης.
Αθανάσιος Φωκάς
Πρώτος κάτοχος της Έδρας Μη Γραμμικής Επιστήμης
του Πανεπιστημίου του Cambridge
και Αντιπρόεδρος της Ακαδημίας Αθηνών
Κατανοώντας
τη σημερινή
πολυπλοκότητα
Η αδυναµία πρόβλεψης των τελικών επιπτώσεων σηµαντικών εξελίξεων στον τοµέα της βιολογίας συµπεριλαµβανοµένης της γονιδιακής επεξεργασίας, και ιδίως στον τοµέα της Τ.Ν. συµπεριλαµβανοµένης της ροµποτικής, καθώς και η πιθανή έλευση της κβαντικής πληροφορικής, δηµιουργούν άγχος και φόβο, ιδίως στους νέους. Αυτές οι εξελίξεις, σε συνδυασµό µε προηγούµενα και τρέχοντα καταστροφικά γεγονότα, επιδεινώνουν το συναίσθηµα απογοήτευσης.
Μεταξύ προσφάτων λίαν αρνητικών γεγονότων είναι τα ακόλουθα: η καταστροφική υπερθέρµανση του πλανήτη˙ η διεξαγωγή πολέµων, συµπεριλαµβανοµένων των πολέµων στην Ουκρανία, στη Γάζα, και στο Ιράν, καθώς και διάφορα περιστατικά τροµοκρατίας˙ η πανδηµία Covid-19· η εµφάνιση οικονοµικών κρίσεων σε διάφορα µέρη του κόσµου και ιδίως η κρίση του 2008· η άνευ προηγουµένου αύξηση του πληθυσµού, ο οποίος από το 1974 έως το 2022 διπλασιάστηκε.
Συγχρόνως, το εισοδηµατικό χάσµα µεταξύ πλουσίων και φτωχών εντός χωρών και µεταξύ διαφορετικών χωρών συνεχίζει να διευρύνεται.
Σχεδόν το ήµισυ του παγκόσµιου ΑΕγχΠ παράγεται στις 500 µεγαλύτερες εταιρείες όπως κατατάσσονται από το Fortune. Η ακραία συγκέντρωση οικονοµικής ισχύος είναι σήµερα πιο κυρίαρχη από ποτέ. Στις ανεπτυγµένες χώρες, ο αντίκτυπος των µέσων κοινωνικής δικτύωσης στα παιδιά είναι πολύ ανησυχητικός, καθώς οδηγεί σε αποµόνωση και αυξάνει τον επιπολασµό του άγχους και των ψυχικών διαταραχών.
Συνεχεια Αναγνωσης
Ποιος θα είναι ο ρόλος της νέας γενιάς στον αναδυόµενο κόσµο, ο οποίος τείνει όλο και περισσότερο προς τη µηχανοποίηση, µε έµφαση σε καθαρά αλγοριθµικά, µηχανικά γκάτζετ; Λαµβάνοντας υπόψη την τρέχουσα παγκόσµια κατάσταση, καθώς και την εξαιρετική δυσκολία να απαντηθούν θεµελιώδη ερωτήµατα σχετικά µε τη φύση του αναδυόµενου κόσµου, δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι στις ανεπτυγµένες κοινωνίες, το άγχος και η κατάθλιψη µεταξύ των νέων αυξάνονται µε ανησυχητικό ρυθµό.
Το µέγεθος των υφιστάµενων και των αναδυόµενων προβληµάτων καθιστά σαφές ότι απαιτείται επειγόντως µια ολοκληρωµένη, παγκόσµια, προσέγγιση αντιµετώπισης αυτών των προβληµάτων. Στις προσπάθειες αυτές πρέπει να συµµετέχουν ενεργά οι ισχυρές χώρες µε τη µεγαλύτερη επιρροή, στο πλαίσιο συντονισµένων δράσεων διεθνών οργανισµών. Ανεξάρτητα από οποιεσδήποτε παγκόσµιες παρεµβάσεις, είναι ζωτικής σηµασίας να υπάρχει ευαισθητοποίηση και θετική ανταπόκριση σε ατοµικό επίπεδο. Αυτό απαιτεί ότι διαθέτουµε κατάλληλη γνωστική µεθοδολογία για να κατανοήσουµε την τεράστια πολυπλοκότητα του νέου κόσµου στον οποίο ζούµε.
Είναι σαφές ότι αυτή η πολυπλοκότητα απαιτεί µια διεπιστηµονική προσέγγιση για την κατανόησή της. Τα πλεονεκτήµατα και η χρησιµότητα µιας τέτοιας θεώρησης υπογραµµίζονται στα βιβλία µου, Μονοπάτια Κατανόησης (2022) και Ο Ενσώµατος Εγκέφαλος: κατανοώντας την Τ.Ν., Ιατρική, και Φυσική (2026). Στα βιβλία αυτά αναλύονται διάφορες γνωστικές περιοχές, συµπεριλαµβανοµένων πτυχών των µαθηµατικών, της Τ.Ν., της επιστήµης του µηχανικού, της φυσικής, της βιολογίας, της νευροεπιστήµης, της ιατρικής, της φιλοσοφίας, και της ζωγραφικής. Αυτή η ευρεία έκθεση εξυπηρετεί δύο στόχους: πρώτον, παρουσιάζονται χρήσιµες γνώσεις σε σηµαντικούς τοµείς, οι οποίες πιστεύω ότι είναι απαραίτητες για την κατανόηση του σύγχρονου κόσµου. ∆εύτερον, αυτοί οι διαφορετικοί τοµείς παρέχουν παραδείγµατα της χρησιµότητας βασικών γνωστικών εργαλείων που παρουσιάζονται στα ανωτέρω βιβλία, τα οποία είναι κατάλληλα για την κατανόηση µιας ποικιλίας φαινοµένων.
Η εκτίµηση εκπληκτικών εξελίξεων στην τεχνολογία, την ιατρική-βιολογία, και τις επιστήµες είναι, κατά τη γνώµη µου, απαραίτητη αλλά όχι επαρκής προϋπόθεση για την επίτευξη µιας αρµονικής σχέσης µε τον εξωτερικό µας κόσµο και για να ζούµε µια πλήρη ζωή. Είναι επίσης επιτακτική ανάγκη να επενδύουµε επαρκώς στις τέχνες και τα γράµµατα. Είναι πολύ ανησυχητικό το γεγονός ότι τα πρωτοφανή επιτεύγµατα της επιστήµης και της τεχνολογίας τείνουν να επισκιάζουν τη σηµασία των ανθρωπιστικών επιστηµών. Είναι επιτακτική ανάγκη να αποφύγουµε την επικρατούσα τάση να θεωρούµε κάθε σηµαντική δραστηριότητα αντικείµενο επιχειρηµατικής εκµετάλλευσης, και να συνειδητοποιήσουµε ότι οι τέχνες και τα γράµµατα µας προετοιµάζουν για το «καλός κἀγαθός».
Πιστεύω ότι η καλλιέργεια του απαραίτητου ψυχικού σθένους και γνωσιακής πειθαρχίας, ώστε να αποφεύγουµε τον πειρασµό των µέσων κοινωνικής δικτύωσης και του διαδικτύου και να συνεχίζουµε να αφιερώνουµε όλο και περισσότερο χρόνο στη µοναχικότητά µας και στη διαρκή στοχαστική σκέψη, σε συνδυασµό µε την εµβάθυνσή µας στον υπέροχο κόσµο των τεχνών και των γραµµάτων, είναι η µόνη εγγύηση ότι η ουσία της ανθρωπότητας θα συνεχίζει να επικρατεί.
Σπύρος Βασιλάκος
Διευθυντής και Πρόεδρος
του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών
Εμμανουήλ Σαριδάκης
Διευθυντής Ερευνών
στο Εθνικό Αστεροσκοπείο
Αθηνών
«Ακούγοντας» το Σύμπαν:
H νέα εποχή της Αστρονομίας
και ο ρόλος της Ελλάδας
Ηταν 14 Σεπτεµβρίου του 2015 όταν σε δύο ανιχνευτές του Πειράµατος LIGO στη Louisiana και στην Washington των Ηνωµένων Πολιτειών, σε απόσταση χιλιάδων χιλιοµέτρων µεταξύ τους, καταγράφεται σχεδόν ταυτόχρονα ένα εξαιρετικά ασθενές σήµα. ∆εν πρόκειται για φως ούτε για σωµατίδια, αλλά για µια ανεπαίσθητη διαταραχή του ίδιου του χωροχρόνου, ήτοι του τετρασδιάστατου γεωµετρικού υποβάθρου µέσα στο οποίο το Σύµπαν που ζούµε εξελίσσεται. Για πρώτη φορά, η ανθρωπότητα κατέγραψε άµεσα βαρυτικά κύµατα, επιβεβαιώνοντας µια θεµελιώδη πρόβλεψη της Γενικής Θεωρίας της Σχετικότητας του Albert Einstein ακριβώς 100 χρόνια µετά τη θεµελίωσή της, εγκαινιάζοντας ταυτόχρονα µια νέα εποχή στην αστρονοµία.
Μέχρι πρόσφατα, η παρατήρηση του Σύµπαντος βασιζόταν σχεδόν αποκλειστικά στην ηλεκτροµαγνητική ακτινοβολία. Ωστόσο, η προσέγγιση αυτή έχει εγγενείς περιορισµούς. Τα πλέον ακραία φαινόµενα στο Σύµπαν, όπως για παράδειγµα οι συγχωνεύσεις µαύρων τρυπών, δεν εκπέµπουν κατ’ ανάγκη ανιχνεύσιµη ακτινοβολία.
Τα βαρυτικά κύµατα όµως προσφέρουν έναν εναλλακτικό και συµπληρωµατικό τρόπο παρατήρησης, επιτρέποντας την άµεση διερεύνηση δυναµικών διεργασιών σε περιοχές του Σύµπαντος που µέχρι σήµερα παρέµεναν απρόσιτες. Επιπλέον µας επιτρέπουν να ελέγχουµε τη βαρυτική αλληλεπίδραση µε τεράστια ακρίβεια, και να αποφανθούµε αν η Γενική Θεωρία της Σχετικότητας επαρκεί ή αν απαιτείται να κινηθούµε προς πιο σύνθετες και θεµελιώδεις θεωρίες όπως η τροποποιηµένη βαρύτητα ή οι θεωρίες (Υπερ)Χορδών.
Τα βαρυτικά κύµατα παράγονται όταν µεγάλες µάζες επιταχύνονται έντονα, όπως στην περίπτωση δυαδικών συστηµάτων συµπαγών αντικειµένων (µαύρων τρυπών ή αστέρων νετρονίων) πριν από τη συγχώνευσή τους. Τα κύµατα αυτά διαδίδονται πρακτικά ανεµπόδιστα, µεταφέροντας πληροφορία για τη φύση της πηγής τους και για τις θεµελιώδεις ιδιότητες της βαρύτητας.
Συνεχεια Αναγνωσης
Ενδεικτικά, οι σχετικές µεταβολές µήκους που καταγράφονται στους επίγειους ανιχνευτές είναι της τάξης του ενός δισεκατοµµυριοστού του δισεκατοµµυριοστού του µέτρου, γεγονός που καταδεικνύει το επίπεδο τεχνολογικής ακρίβειας που έχει πλέον επιτευχθεί.
Ήδη από το 2015 έχουν καταγραφεί δεκάδες γεγονότα βαρυτικών κυµάτων, τα οποία επιτρέπουν τη µελέτη πληθυσµών µαύρων τρυπών, τη διερεύνηση της αστροφυσικής τους προέλευσης και τη δοκιµή της θεωρίας της βαρύτητας σε ακραίες συνθήκες. Ιδιαίτερη σηµασία είχε η ανίχνευση το 2017 της συγχώνευσης δύο αστέρων νετρονίων, η οποία συνοδεύτηκε και από ηλεκτροµαγνητική εκποµπή (ακτίνες γ), εγκαινιάζοντας την Αστρονοµία «πολλαπλών µηνυµάτων». Η συνδυαστική αυτή προσέγγιση επιτρέπει πλέον τη συστηµατική µελέτη των κοσµικών φαινοµένων µε πρωτοφανή πληρότητα.
Το επόµενο καθοριστικό βήµα αναµένεται από το διαστηµικό παρατηρητήριο βαρυτικών κυµάτων LISA (Laser Interferometer Space Antenna) του Ευρωπαϊκού Οργανισµού ∆ιαστήµατος (ESA). Η αποστολή, που προγραµµατίζεται για το τέλος της δεκαετίας του 2030, θα αποτελείται από τρεις δορυφόρους σε σχηµατισµό ισόπλευρου τριγώνου µε πλευρές 2,5 εκατοµµυρίων χιλιοµέτρων. Το LISA θα είναι ευαίσθητο σε χαµηλότερες συχνότητες βαρυτικών κυµάτων σε σχέση µε τους επίγειους ανιχνευτές, επιτρέποντας την ανίχνευση συγχωνεύσεων υπερµεγεθών µαύρων τρυπών, δυαδικών συστηµάτων στον Γαλαξία µας, κ.ά. Και βέβαια, είναι πολύ πιθανόν να µας επιτρέψει να ανιχνεύσουµε βαρυτικά σήµατα από το πρώιµο Σύµπαν, ακουµπώντας σχεδόν τη Μεγάλη Έκρηξη!
Η επιστηµονική και τεχνολογική πρόκληση της αποστολής είναι εξαιρετικά υψηλή, καθώς απαιτείται µέτρηση αποστάσεων µε χρήση λέιζερ µεταξύ διαστηµικών σκαφών που απέχουν εκατοµµύρια χιλιόµετρα µε ακρίβεια µικρότερη του τρισεκατοµµυριοστού του µέτρου. Η επιτυχία ενός τέτοιου εγχειρήµατος προϋποθέτει ευρεία διεθνή συνεργασία και συντονισµό.
Στο πλαίσιο αυτό, η συµµετοχή της ελληνικής επιστηµονικής κοινότητας αποκτά ιδιαίτερη σηµασία. Το Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών, µαζί µε Πανεπιστήµια της χώρας, συµµετέχει θεσµικά στην αποστολή LISA, συµβάλλοντας στην ανάπτυξη θεωρητικών µοντέλων πηγών βαρυτικών κυµάτων, στην ερµηνεία των παρατηρησιακών δεδοµένων και στη διαµόρφωση της συνολικής επιστηµονικής στρατηγικής. Παράλληλα, οι ερευνητικές µας οµάδες δραστηριοποιούνται σε συναφείς τοµείς, όπως η Κοσµολογία, η Θεωρητική Φυσική και η ανάλυση µεγάλων δεδοµένων.
Η παρουσία αυτή δεν περιορίζεται σε επίπεδο συµµετοχής, αλλά αντανακλά τη συνεχή παραγωγή ερευνητικού έργου υψηλής ποιότητας, τη διεθνή αναγνώριση και τη συµβολή στην εκπαίδευση νέων επιστηµόνων. Σε ένα ιδιαίτερα ανταγωνιστικό διεθνές περιβάλλον, η ελληνική επιστηµονική κοινότητα καταφέρνει να διατηρεί ενεργό και ουσιαστικό ρόλο στις εξελίξεις αιχµής.
Επιπλέον, οι µεγάλες επιστηµονικές αποστολές, όπως η LISA, έχουν ευρύτερες επιπτώσεις πέραν της θεµελιώδους έρευνας. Η ανάπτυξη τεχνολογιών υψηλής ακρίβειας, η επεξεργασία µεγάλων όγκων δεδοµένων µε χρήση τεχνητής νοηµοσύνης και µηχανικής µάθησης, και η αξιοποίηση προηγµένων υπολογιστικών µεθόδων, δηµιουργούν προϋποθέσεις για καινοτοµία και µεταφορά τεχνογνωσίας σε άλλους τοµείς της επιστήµης αλλά και της οικονοµίας.
Συνολικά, η Αστρονοµία των βαρυτικών κυµάτων δεν αποτελεί απλώς µια νέα ερευνητική κατεύθυνση, αλλά συνιστά µια βαθιά µεταβολή στον τρόπο µε τον οποίο προσεγγίζουµε τη µελέτη του Σύµπαντος. Η δυνατότητα άµεσης ανίχνευσης των δυναµικών διεργασιών του χωροχρόνου ανοίγει προοπτικές για την κατανόηση τόσο των ακραίων αστροφυσικών φαινοµένων όσο και των ίδιων των θεµελιωδών νόµων της φύσης.
Αυτό το «ταξίδι» µόλις άρχισε και η Ελλάδα, µε αιχµή του δόρατος το Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών, το ιστορικότερο Ερευνητικό Κέντρο της νοτιοανατολικής Ευρώπης, συµµετέχει ενεργά σε αυτή την προσπάθεια της ανθρωπότητας.
Δημοσθένης Σαρηγιάννης
Καθηγητής, Διευθυντής και Πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου
του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών
Οι κρίσιμες προκλήσεις της σύγχρονης κοινωνίας και η συμβολή της επιστήμης στην αντιμετώπισή τους
Η σύγχρονη κοινωνία βρίσκεται αντιµέτωπη µε ένα πρωτοφανές πλέγµα προκλήσεων που απειλούν τόσο τη δηµόσια υγεία όσο και την περιβαλλοντική βιωσιµότητα του πλανήτη. Η κλιµατική αλλαγή, η ρύπανση του περιβάλλοντος, η αύξηση των χρόνιων νοσηµάτων και οι κοινωνικές ανισότητες στην πρόσβαση στην υγειονοµική περίθαλψη συνθέτουν ένα σύνθετο τοπίο κινδύνων, το οποίο απαιτεί διεπιστηµονικές προσεγγίσεις και καινοτόµα εργαλεία. Η επιστήµη, και ιδιαίτερα η µεταφραστική έρευνα στο πεδίο της περιβαλλοντικής υγείας, µπορεί να διαδραµατίσει καθοριστικό ρόλο στην κατανόηση και αντιµετώπιση αυτών των απειλών.
Μία από τις σηµαντικότερες προκλήσεις είναι η συσσωρευτική έκθεση του ανθρώπου σε περιβαλλοντικούς παράγοντες κινδύνου -χηµικούς ρύπους, ατµοσφαιρικά σωµατίδια, ενδοκρινικούς διαταράκτες, θόρυβο και ψυχοκοινωνική πίεση- από τα πρώτα στάδια της ζωής. Η έννοια του εκθεσιώµατος (exposome), δηλαδή του συνόλου των περιβαλλοντικών εκθέσεων που βιώνει ένα άτοµο από τη σύλληψη µέχρι το τέλος της ζωής του, αναδεικνύεται ως θεµελιώδες εργαλείο για την αποτύπωση αυτής της πολυπλοκότητας.
Μέσω της µεταφραστικής εκθεσιωµατικής (translational exposomics), η επιστήµη µπορεί πλέον να συνδέσει τις περιβαλλοντικές εκθέσεις µε βιολογικά αποτελέσµατα σε µοριακό επίπεδο, αξιοποιώντας δεδοµένα από πολυοµικές αναλύσεις (multi-omics) -γονιδιωµατική, µεταβολοµική, πρωτεοµική και επιγενωµική- για την αναγνώριση πρώιµων βιοδεικτών νόσου. Η κλιµατική αλλαγή αποτελεί αναµφίβολα τη µεγαλύτερη υπαρξιακή απειλή. Οι επιπτώσεις της δεν περιορίζονται στα ακραία καιρικά φαινόµενα, αλλά επεκτείνονται στη µεταβολή της ποιότητας του αέρα, την αύξηση των αλλεργιογόνων, τη διασπορά λοιµωδών νοσηµάτων και την επιδείνωση της ψυχικής υγείας.
Συνεχεια Αναγνωσης
Η αστικοποίηση, σε συνδυασµό µε την κλιµατική κρίση, δηµιουργεί περιβάλλοντα υψηλού κινδύνου στα οποία οι πλέον ευάλωτοι πληθυσµοί -παιδιά, ηλικιωµένοι, χαµηλού εισοδήµατος κοινότητες- υφίστανται δυσανάλογα τις συνέπειες. Η ολοκληρωµένη αξιολόγηση κινδύνου, που συνδυάζει κινητικά µοντέλα βασισµένα στη φυσιολογία (PBK) µε δεδοµένα βιοπαρακολούθησης (human biomonitoring), επιτρέπει τη µέτρηση της εσωτερικής δόσης ρύπων στον ανθρώπινο οργανισµό και την εκτίµηση του πραγµατικού κινδύνου σε επίπεδο πληθυσµού. Σήµερα υπάρχει η ευκαιρία για τη σύσταση ενός πανευρωπαϊκού συστήµατος βιοπαρακολούθησης στην Ευρώπη µε βάση τον Ευρωπαϊκό Κανονισµό One Substance One Assessment (OSOA), ο οποίος ψηφίστηκε στην Ευρωβουλή µε Έλληνα εισηγητή.
Παράλληλα, η αύξηση της επίπτωσης χρόνιων νοσηµάτων -καρκίνου, νευροεκφυλιστικών παθήσεων, µεταβολικών διαταραχών- αποτελεί τεράστια κοινωνικοοικονοµική πρόκληση. Η κλασική επιδηµιολογική προσέγγιση, που εξετάζει µεµονωµένους παράγοντες κινδύνου, δεν αρκεί πλέον. Χρειάζεται η µετάβαση σε ευρείες µελέτες συσχέτισης εκθεσιώµατος (exposome-wide association studies), οι οποίες αξιολογούν ταυτόχρονα εκατοντάδες περιβαλλοντικούς παράγοντες και τις αλληλεπιδράσεις τους µε το γονιδίωµα. Η ενσωµάτωση τεχνητής νοηµοσύνης και αλγορίθµων µηχανικής µάθησης στην ανάλυση πολυοµικών δεδοµένων ανοίγει νέους ορίζοντες στην πρόληψη ακριβείας (precision prevention), επιτρέποντας τον εντοπισµό ατόµων υψηλού κινδύνου πολύ πριν από την εκδήλωση κλινικών συµπτωµάτων.
Η επιστήµη, ωστόσο, δεν µπορεί να λειτουργήσει αποσπασµατικά. Η αντιµετώπιση των σύγχρονων προκλήσεων προϋποθέτει τη διασύνδεση ερευνητικών υποδοµών σε ευρωπαϊκό και διεθνές επίπεδο -όπως η οµοσπονδιακή ανάλυση δεδοµένων (federated learning), τα εναρµονισµένα πρότυπα δεδοµένων υγείας (OMOP-CDM) και οι πλατφόρµες ανταλλαγής πληροφοριών (Common Data Platform). Μεγάλα ερευνητικά προγράµµατα, όπως αυτά που χρηµατοδοτούνται στο πλαίσιο του Ορίζοντα Ευρώπη, αποδεικνύουν ότι η συνεργασία µεταξύ πανεπιστηµίων, ερευνητικών ιδρυµάτων, ρυθµιστικών αρχών και κοινωνίας πολιτών είναι η µόνη βιώσιµη στρατηγική.
Τέλος, η επιστηµονική γνώση πρέπει να µεταφράζεται σε πολιτικές αποφάσεις. Η έρευνα στην περιβαλλοντική υγεία δεν έχει νόηµα αν δεν τροφοδοτεί την κατάρτιση κανονισµών, τη σχεδίαση ασφαλών και βιώσιµων χηµικών, υλικών και προϊόντων, βιώσιµων πόλεων και την εκπαίδευση των πολιτών. Η προσέγγιση της «Ενιαίας Υγείας» (One Health) βασισµένη στον ασφαλή και βιώσιµο σχεδιασµό, η οποία αναγνωρίζει τη βαθιά αλληλεξάρτηση µεταξύ ανθρώπινης υγείας, ζωικού βασιλείου και περιβαλλοντικών οικοσυστηµάτων, αποτελεί τον πυρήνα ενός νέου παραδείγµατος δηµόσιας υγείας και τεχνολογικής ανάπτυξης. Η επιστήµη δεν προσφέρει απλώς απαντήσεις -προσφέρει τη µεθοδολογική βάση για τη λήψη αποφάσεων που θα καθορίσουν τη βιωσιµότητα και την ευηµερία των επόµενων γενεών.
Βαγγέλης Καρκαλέτσης
Διευθυντής και Πρόεδρος του
Διοικητικού Συμβουλίου ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος»
Ο Ευρωπαϊκός Κανονισμός για την Τεχνητή Νοημοσύνη ως μοχλός καινοτομίας
Τον Αύγουστο του 2024, ο Ευρωπαϊκός Κανονισµός για την Τεχνητή Νοηµοσύνη (AI Act) ξεκίνησε να τίθεται σταδιακά σε ισχύ. Σήµερα, έχει πλέον περάσει από τη φάση της πολιτικής συζήτησης στη φάση της εφαρµογής. Η Ε.Ε., που έχει επενδύσει στον ρόλο της ως παγκόσµιου ρυθµιστή της ψηφιακής τεχνολογίας, έχει επιλέξει ένα διακριτό µοντέλο ανάπτυξης Τ.Ν., ανθρωποκεντρικό, αξιόπιστο και θεσµικά εγγυηµένο. Η φάση εφαρµογής του Κανονισµού είναι η πρώτη πραγµατική δοκιµή αυτής της επιλογής και το ζητούµενο είναι πλέον αν αξιόπιστη διακυβέρνηση και τεχνολογική φιλοδοξία µπορούν όχι απλώς να συνυπάρχουν, αλλά να αλληλοτροφοδοτούνται.
Τι ρυθµίζει ο Κανονισµός. Η πιο διαδεδοµένη παρανόηση για τον Κανονισµό αφορά το αντικείµενό του. Ο Κανονισµός ρυθµίζει τον κίνδυνο που ενέχουν συγκεκριµένες εφαρµογές Τ.Ν., όχι την τεχνολογία καθεαυτή, αφήνοντας χώρο για καινοτοµία στη συντριπτική πλειονότητα των περιπτώσεων. Τα περισσότερα συστήµατα Τ.Ν. παραµένουν εκτός σηµαντικών υποχρεώσεων.
Μόνο τα συστήµατα υψηλού κινδύνου, σε τοµείς όπως η υγεία, η εκπαίδευση, η απονοµή δικαιοσύνης, υπόκεινται σε απαιτήσεις τεκµηρίωσης, διαφάνειας και ανθρώπινης εποπτείας.
Οι απαγορεύσεις αφορούν χρήσεις που αντιβαίνουν ευθέως στα θεµελιώδη ανθρώπινα δικαιώµατα, όπως η εξ αποστάσεως βιοµετρική ταυτοποίηση σε δηµόσιους χώρους ή η βαθµολόγηση κοινωνικής συµπεριφοράς πολιτών. Τα συστήµατα Τ.Ν. που αναπτύσσονται αποκλειστικά για επιστηµονική έρευνα εξαιρούνται ρητά από το πεδίο εφαρµογής του.
Συνεχεια Αναγνωσης
Πώς ο Κανονισµός ενισχύει την καινοτοµία. Ο Κανονισµός δηµιουργεί ενιαίο πλαίσιο σε 27 αγορές, µειώνοντας το κόστος συµµόρφωσης και διευκολύνοντας την κλιµάκωση (scaling) των εφαρµογών Τ.Ν. στις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις. Ας πάρουµε για παράδειγµα µια νεοφυή επιχείρηση (start-up) που αναπτύσσει Τ.Ν. για υπηρεσίες υγείας. Χωρίς τον Κανονισµό, θα αντιµετώπιζε 27 διαφορετικά εθνικά ρυθµιστικά περιβάλλοντα.
Ένα ενδιαφέρον σηµείο είναι ότι υποχρεώνει τα κράτη-µέλη να ιδρύσουν ρυθµιστικά δοκιµαστήρια Τ.Ν. (regulatory sandboxes, Άρθρο 57, AI Act), περιβάλλοντα ελεγχόµενου νοµοτεχνικού πειραµατισµού που µειώνουν το επενδυτικό ρίσκο για µικρές επιχειρήσεις. Και υπάρχει ένα ακόµα επιχείρηµα που συχνά παραβλέπεται: Το 84% των Ευρωπαίων θεωρεί απαραίτητη την αυστηρή διακυβέρνηση της Τ.Ν. (Ειδικό Ευρωβαρόµετρο 554, 2024). Πολίτες που εµπιστεύονται τα ψηφιακά συστήµατα τα υιοθετούν πιο εύκολα, και αυτό σηµαίνει µεγαλύτερη αγορά για τα καινοτόµα προϊόντα Τ.Ν. που αναπτύσσουν οι ευρωπαϊκές επιχειρήσεις.
Η ∆ηµοκρατία ως αρχή σχεδιασµού. Ο Κανονισµός αποσκοπεί, µεταξύ άλλων, στην προστασία των θεµελιωδών δικαιωµάτων όπως αυτά κατοχυρώνονται στον Χάρτη των Θεµελιωδών ∆ικαιωµάτων της Ε.Ε. Αναφέρεται ρητά στη δηµοκρατία, το κράτος δικαίου και τα θεµελιώδη δικαιώµατα ως αξίες που η Τ.Ν. οφείλει να σέβεται και να ενισχύει. Η σύνδεση µε την καινοτοµία εδώ είναι άµεση: Η εµπιστοσύνη στους θεσµούς και τις δηµοκρατικές διαδικασίες είναι προϋπόθεση για την ευρεία υιοθέτηση της Τ.Ν. από πολίτες και επιχειρήσεις. Το 2024, σε πάνω από το 80% των εκλογικών αναµετρήσεων παγκοσµίως εντοπίστηκε χρήση Τ.Ν. για παραπλανητικό περιεχόµενο (CIGI, 2025), ενώ έρευνα σε τρεις ευρωπαϊκές χώρες κατέγραψε ότι η έκθεση σε παραπλανητικό περιεχόµενο γενετικής Τ.Ν. κατά τις ευρωεκλογές συσχετίστηκε µε µειωµένη εµπιστοσύνη στη δηµοκρατική διαδικασία (Farooq et al., Sage Journals, 2025). Χωρίς εµπιστοσύνη, η υιοθέτηση της Τ.Ν. από κοινωνίες και αγορές παραµένει επισφαλής.
Η καινοτοµία χρειάζεται στοχευµένες επενδύσεις. Η Ευρώπη διαθέτει ισχυρά επιστηµονικά θεµέλια και σηµαντικές τεχνολογικές δυνατότητες. Για να καταστεί υπολογίσιµη δύναµη στην καινοτοµία για την Τ.Ν., απαιτείται αντιµετώπιση δοµικών αδυναµιών που δεν απορρέουν από τον Κανονισµό. Ενδεικτικό της κατάστασης είναι ότι κάθε φορά που µια ευρωπαϊκή επιχείρηση αποθηκεύει δεδοµένα στο νέφος (cloud), στις περισσότερες περιπτώσεις τα εµπιστεύεται σε αµερικανικό πάροχο. Το 70% της ευρωπαϊκής αγοράς νέφους ελέγχεται από τρεις αµερικανικές εταιρείες (Synergy Research Group, 2024).
Η απάντηση σε αυτή την πρόκληση απαιτεί στοχευµένες επενδύσεις σε θεσµούς, υποδοµές, διαδικασίες και ανθρώπινο κεφάλαιο, όχι αποδυνάµωση των θεσµικών εγγυήσεων που προσφέρει ο Κανονισµός. Απαιτεί αξιοπιστία.
Το ΕΚΕΦΕ «∆ηµόκριτος» στο πλευρό της ευρωπαϊκής πολιτικής για τον Κανονισµό. Στο ΕΚΕΦΕ «∆ηµόκριτος» η αξιοπιστία στον σχεδιασµό, την ανάπτυξη και εφαρµογή Τ.Ν. αποτελεί βασικό πυλώνα δράσης. Ως τεχνικοί συντονιστές του AI Factory «Φάρος» (https://www.pharos-aifactory.eu/), εργαζόµαστε έτσι ώστε η ανθρωποκεντρική (human-centric) και αξιόπιστη Τ.Ν. να µπορεί να αναπτυχθεί µε πλήρη δέσµευση στις αρχές της διαφάνειας και της λογοδοσίας. Παράλληλα παρέχουµε πρόσβαση σε υπολογιστικούς πόρους σε νεοφυείς και µικροµεσαίες επιχειρήσεις που διαφορετικά θα εξαρτώνταν αποκλειστικά από εξω-ευρωπαϊκούς παρόχους. Η λογική αυτή επεκτείνεται και στο επίπεδο της φυσικής υποδοµής: µέσω της συµµετοχής µας στο Hellenic Chips Competence Centre (HCCC), συνδέουµε την ανάπτυξη ηµιαγωγών µε τη στρατηγική αυτονοµία που προϋποθέτει ο Ευρωπαϊκός Κανονισµός.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η συµβολή µας στη δόµηση προτύπων και πιστοποιήσεων για την αξιόπιστη ανάπτυξη συστηµάτων Τ.Ν., µέσα από το πρόγραµµα CHANGER και τη συνεργασία µε την IEEE. Σε στρατηγικό επίπεδο, ο «∆ηµόκριτος» συµµετέχει στις εργασίες του EU AI Board και στις διαδικασίες εφαρµογής του Κανονισµού σε ευρωπαϊκό επίπεδο, ενώ παράλληλα έχει συµβάλει στη διαµόρφωση της Εθνικής Στρατηγικής για την Τ.Ν. και συµµετέχει στην Υψηλού Επιπέδου Συµβουλευτική Επιτροπή για την Τ.Ν. υπό τον Πρωθυπουργό.
Ευρωπαϊκός Κανονισµός για την Τ.Ν.: ρυθµιστικό πλαίσιο που δηµιουργεί εµπιστοσύνη και ευνοεί την καινοτοµία.Η Ευρώπη µπορεί να διαδραµατίσει πρωταγωνιστικό ρόλο στην Τ.Ν.. ∆ιαθέτει ισχυρή ερευνητική υποδοµή, είναι µια ενιαία αγορά 450 εκατοµµυρίων πολιτών και έχει ένα ρυθµιστικό πλαίσιο που δηµιουργεί εµπιστοσύνη και ευνοεί την καινοτοµία προσφέροντας προϋποθέσεις για σαφείς αποδόσεις επένδυσης. Οι πραγµατικές προκλήσεις παραµένουν αλλού: στην εξάρτηση από εξω-ευρωπαϊκές υπολογιστικές υποδοµές, στην έλλειψη επενδύσεων κλίµακας και στον κατακερµατισµό της ψηφιακής αγοράς. Η αντιµετώπισή τους απαιτεί βούληση, πόρους και συντονισµό, όχι την αποδυνάµωση των θεσµικών εγγυήσεων που η Ευρώπη έχει µε κόπο οικοδοµήσει. Μια φιλόδοξη πολιτική καινοτοµίας και ένα υπεύθυνο ρυθµιστικό πλαίσιο δεν αλληλοαναιρούνται. Η ευρωπαϊκή εµπειρία δείχνει ότι µπορούν να αλληλοτροφοδοτούνται, µε τους κανόνες για την Τ.Ν. να λειτουργούν ως εφαλτήριο καινοτοµίας.
Κωνσταντίνος Καρτάλης
Καθηγητής ΕΚΠΑ, Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής
της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την Κλιματική Αλλαγή
Η κλιματική δράση
ως καταλύτης
για την ευημερία
Σε µια εποχή όπου οι γεωπολιτικές εντάσεις, οι ενεργειακές εξαρτήσεις και οι οικονοµικές σχέσεις επανακαθορίζονται, ακυρώνοντας βεβαιότητες που διαµορφώθηκαν τις τελευταίες δεκαετίες, η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν αποτελεί απλώς έναν θεσµικό µηχανισµό, αλλά έναν χώρο στον οποίο διαµορφώνεται µία νέα αντίληψη για το µέλλον. Ο µετασχηµατισµός που επιδιώκεται δεν είναι µόνο οικονοµικός ή τεχνοκρατικός, αντίθετα είναι βαθιά πολιτικός και, τελικά, φιλοσοφικός, καθώς αφορά το πώς ορίζουµε τη δικαιοσύνη, την ευηµερία και την ανάπτυξη σε έναν κόσµο που χαρακτηρίζεται από κρίσεις που συµβαίνουν ταυτόχρονα, αλληλεπιδρούν µεταξύ τους και ενισχύουν αµοιβαία τις επιπτώσεις τους, δηµιουργώντας δηλαδή ένα συνολικό περιβάλλον αστάθειας που είναι πιο σοβαρό από το άθροισµα των επιµέρους κρίσεων.
Σε αυτό το περιβάλλον αστάθειας, η κλιµατική δράση δεν µπορεί να προσεγγισθεί απλώς ως µείωση των εκποµπών αλλά ως µια µορφή ηθικής δέσµευσης απέναντι όχι µόνο στις µελλοντικές γενιές αλλά και στις παρούσες, ιδίως δε σε εκείνες που πλήττονται δυσανάλογα από τις συνέπειες της κλιµατικής αλλαγής, χωρίς µάλιστα να την έχουν προκαλέσει.
Η έννοια της κλιµατικής δικαιοσύνης εισάγει ακριβώς αυτή τη διάσταση στην κλιµατική δράση, δηλαδή ότι η µετάβαση δεν αφορά µόνο τη µείωση των εκποµπών αερίων θερµοκηπίου, αλλά και τη δίκαιη κατανοµή των ωφελειών και των βαρών. Αλλά και ότι κατά τη µετάβαση, οι κύριες ευθύνες αναλογούν στις χώρες που ιστορικά προκάλεσαν το πρόβληµα και αυτές που σήµερα έχουν το µεγαλύτερο µερίδιο εκποµπών.
Συνεχεια Αναγνωσης
Η ενσωµάτωση της ιστορικής διάστασης δεν είναι τυχαία. Και αυτό γιατί ακόµα και αν σήµερα µία χώρα πετύχει τη µείωση των ετήσιων εκποµπών αερίων θερµοκηπίου, δεν σηµαίνει ότι έχουν διαγραφεί οι ιστορικές ευθύνες της, καθώς οι εκποµπές που προκάλεσε τα τελευταία 50-100 έτη παραµένουν ακόµα στην ατµόσφαιρα του πλανήτη. Πρόκειται ουσιαστικά για µία συµβολή στην κλιµατική αλλαγή που έρχεται από το παρελθόν. Στην αργκό της κλιµατικής αλλαγής, πρόκειται για την αρχή της δίκαιης κατανοµής (fair share).
Υπό αυτό το πρίσµα, ο στόχος της κλιµατικής ουδετερότητας έως το 2050 (δηλαδή καθαρών µηδενικών εκποµπών) δεν είναι απλώς τεχνικός. Είναι ουσιαστικά µια προσπάθεια επαναπροσδιορισµού της σχέσης µεταξύ οικονοµίας, κοινωνίας και περιβάλλοντος, που εκκινεί από τη βάσιµη παραδοχή ότι η επίλυση του προβλήµατος της κλιµατικής αλλαγής είναι αδύνατον να προκύψει αν το πρόβληµα προσεγγισθεί αποκλειστικά από περιβαλλοντική σκοπιά, όταν είναι επίσης οικονοµικό, κοινωνικό, ενεργειακό και τεχνολογικό.
Ο ίδιος αυτός στόχος υπόσχεται κλιµατική δικαιοσύνη, καθώς η απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιµα και η στροφή προς τις ανανεώσιµες πηγές ενέργειας συµβάλλουν όχι µόνο στην ενεργειακή αυτονοµία και τη γεωπολιτική ασφάλεια, αλλά και σε καλύτερη ποιότητα ζωής, χαµηλότερο ενεργειακό κόστος, νέες µορφές απασχόλησης και περισσότερο παραγωγικούς και ανταγωνιστικούς τοµείς.
Ωστόσο, σε κάθε µετασχηµατισµό αναδύονται προβλήµατα και εντάσεις. Η ανακατεύθυνση κεφαλαίων και η αναδιάρθρωση των παραγωγικών τοµέων, ώστε να στηρίζεται ο στόχος της κλιµατικής ουδετερότητας, δηµιουργούν ευκαιρίες, αλλά και πιέσεις, ενώ ενδέχεται για ορισµένους κλάδους να θεωρείται απειλή - ως µιας διαδικασίας δηλαδή που διαταράσσει υφιστάµενα µοντέλα ανάπτυξης και ανταγωνιστικότητας. Για παράδειγµα, η γεωργία, η βιοµηχανία και η επιχειρηµατικότητα καλούνται να προσαρµοστούν σε ένα νέο κανονιστικό και τεχνολογικό περιβάλλον, συχνά µε εµπροσθοβαρές κόστος και µε αβεβαιότητα ως προς την ικανότητά τους να µεταβούν στο νέο περιβάλλον αν δεν έχουν επαρκή στήριξη από εθνικούς ή ευρωπαϊκούς φορείς.
Εδώ αναδεικνύεται το κεντρικό ερώτηµα: Μπορεί ένας µετασχηµατισµός της κλίµακας που αντιστοιχεί στην κλιµατική ουδετερότητα να είναι ταυτόχρονα αποτελεσµατικός και δίκαιος και µε ποια µέσα και εργαλεία; Για παράδειγµα, η εγκατάσταση φωτοβολταϊκών στις στέγες ή η αγορά ηλεκτρικών αυτοκινήτων είναι µέτρα που συµβάλλουν στην αποτελεσµατικότητα, όµως αφορούν κυρίως νοικοκυριά µε υψηλότερα εισοδήµατα, γεγονός που καθιστά τις πολιτικές αυτές κοινωνικά άνισες, στον βαθµό που δεν συνοδεύονται µε στοχευµένες ενισχύσεις για τα αδύναµα νοικοκυριά.
Ο µετασχηµατισµός οφείλει να απαντήσει στο παραπάνω ερώτηµα, διαµορφώνοντας δηλαδή συνθήκες και διαδικασίες που δεν αφήνουν πίσω την κοινωνία, τους εργαζοµένους, τις περιφέρειες ή τους παραγωγικούς τοµείς. Ουσιαστικά να τους εντάξει ενεργά στη νέα πραγµατικότητα - µέσω επαναπροσανατολισµού δεξιοτήτων, επενδύσεων, θεσµικής στήριξης και κοινών ευρωπαϊκών χρηµατοδοτικών εργαλείων, ώστε να διασφαλιστεί επαρκής πρόσβαση σε χρηµατοδότηση.
Ο µετασχηµατισµός όµως πρέπει επίσης να αποτρέψει την τάση χαλάρωσης, λόγω πολιτικών πιέσεων και πιέσεων από τη βιοµηχανία, µηχανισµών όπως του Συστήµατος Εµπορίας ∆ικαιωµάτων Εκποµπών, καθώς η χαλάρωση δεν θα επιβραδύνει απλώς την πορεία προς την κλιµατική ουδετερότητα αλλά θα περιορίσει και τους πόρους που συγκεντρώνονται και επανεπενδύονται στην πράσινη µετάβαση. Ουσιαστικά οφείλει να µην επιλέγει βραχυπρόθεσµες λύσεις που ανακουφίζουν προσωρινά, αλλά διαιωνίζουν τις ίδιες δοµικές εξαρτήσεις.
Τελικά, ο µετασχηµατισµός προς την κλιµατική ουδετερότητα δεν είναι µια γραµµική πορεία προς το µέλλον, αλλά µια διαρκής διαπραγµάτευση αξιών, πολιτικών και στόχων. Η επιτυχία του δεν θα κριθεί µόνο από δείκτες µείωσης εκποµπών, αλλά και από το κατά πόσο θα οδηγήσει στην ενεργειακή αυτονοµία και παράλληλα θα βελτιώσει ουσιαστικά την ποιότητα ζωής, θα ενισχύσει την κοινωνική συνοχή και θα διατηρήσει ζωντανή την παραγωγική βάση. Σε αυτή τη λεπτή ισορροπία, ο άνθρωπος οφείλει να παραµείνει στο επίκεντρο - όχι ως αφηρηµένη έννοια, αλλά ως το πραγµατικό µέτρο κάθε πολιτικής επιλογής.
Μιχάλης Μπλέτσας
Διοικητής της Εθνικής Αρχής Κυβερνοασφάλειας
Ψηφιακή Γεωπολιτική:
Η ισχύς στον 21ο αιώνα
Οι διαµάχες για πόρους, γη, θαλάσσιες διόδους, ισχύ, που χαρακτηρίζουν την ανθρωπότητα από την αρχή της, έχουν επεκταθεί και στο ψηφιακό πεδίο. Η µελέτη των τρόπων µε τους οποίους τα έθνη χρησιµοποιούν την τεχνολογία για να υπερασπίσουν την κυριαρχία τους, να ασκήσουν επιρροή και να αλλάξουν τις ισορροπίες ισχύος, είναι η ψηφιακή συνιστώσα της γεωπολιτικής.Ενώ στο παρελθόν η ισχύς ενός έθνους µετριόταν µε το µέγεθος της οικονοµίας του και του στρατού του, σήµερα όλο και περισσότερο συνυπολογίζεται η υπολογιστική ισχύς, η διαθεσιµότητα δεδοµένων και η εφοδιαστική αλυσίδα προηγµένων ηµιαγωγών.
Στα κράτη-έθνη που είναι οι κύριοι φορείς ισχύος της κλασικής γεωπολιτικής έρχονται να προστεθούν οι σηµερινοί τεχνολογικοί κολοσσοί σαν σηµαντικοί παίκτες. Τα φυσικά σύνορα, παρόλο που φαίνεται να χάνουν λίγη από τη διαπερατότητα που απέκτησαν στα τέλη του 20ού αιώνα, ταιριάζουν όλο και λιγότερο µε τα σύνορα που ορίζουν οι υπολογιστικές υποδοµές.
Τα «δεδοµένα είναι το νέο πετρέλαιο» ήταν ο τίτλος του εξωφύλλου του Economist το 2017, και παρ' όλη την ουσιαστική διαφορά µεταξύ ενός περιορισµένου ανταγωνιστικού πόρου όπως το πετρέλαιο και της πληροφορίας, ήταν µια πολύ καλή αποτύπωση της εξέλιξης της γεωπολιτικής.
Συνεχεια Αναγνωσης
Τα συστατικά της ψηφιακής γεωπολιτικής είναι οι ψηφιακές υποδοµές (ασύρµατα και ενσύρµατα δίκτυα, υπολογιστικά κέντρα), τα δεδοµένα και ο έλεγχός τους, η πρόσβαση στην υψηλή τεχνολογία, ο έλεγχος των τεχνολογικών προτύπων και προφανώς οι ανθρώπινες δεξιότητες, χωρίς τις οποίες δεν µπορούν να αξιοποιηθούν οι πόροι.
Πώς διαµορφώνεται όµως το τοπίο της ψηφιακής γεωπολιτικής σήµερα:
Αν τα δεδοµένα είναι το νέο πετρέλαιο, τα τσιπ είναι η µηχανή εσωτερικής καύσης. Το 2026, η εστίαση έχει µετατοπιστεί από την απλή «απόκτηση τσιπ» στη στρατηγική αυτονοµία.
- Η Συγκέντρωση της Τ.Ν.: Περίπου το ήµισυ των εσόδων από ηµιαγωγούς παγκοσµίως προέρχεται πλέον από τσιπ ειδικά για Τεχνητή Νοηµοσύνη (Τ.Ν.). Αυτό έχει δηµιουργήσει ένα «παράδοξο υψηλού ρίσκου»: ενώ η αγορά ανθεί (οδεύοντας προς τα $700+ δισ.), είναι εξαιρετικά εύθραυστη, γιατί βασίζεται σε µια µικρή, ελίτ αλυσίδα εφοδιασµού (NVIDIA, TSMC, ASML).
- Γεωγραφικός Κατακερµατισµός: ΗΠΑ, Κίνα και Ε.Ε. δεν µιλούν πλέον απλώς για «επαναπατρισµό της παραγωγής» - βρίσκονται ήδη στο στάδιο της υλοποίησης. Επιδοτήσεις δισεκατοµµυρίων διατίθενται στη βιοµηχανία ηµιαγωγών. Η Ιαπωνία επανεµφανίζεται ως σηµαντικός κόµβος, ενώ η Ινδία και η Νοτιοανατολική Ασία έχουν εδραιώσει τον ρόλο τους ως τα παγκόσµια κέντρα συναρµολόγησης και δοκιµών.
- Η Μνήµη ως Όπλο: Παρατηρούµε µια µετατόπιση όπου ακόµη και «βασικά» εξαρτήµατα, όπως οι µνήµες DRAM, χρησιµοποιούνται ως γεωπολιτικός µοχλός πίεσης, µε προβλεπόµενες αυξήσεις τιµών έως και 50% λόγω της αναδιάταξης των αλυσίδων εφοδιασµού.
Το 2026 είναι το έτος που η ρύθµιση της Τ.Ν. παύει να είναι ένα «σχέδιο» και γίνεται νόµος.
- Η Πράξη για την Τ.Ν. της Ε.Ε. (EU AI Act): Από τον Αύγουστο του 2026, οι αυστηρές απαιτήσεις της Ε.Ε. για συστήµατα Τ.Ν, «υψηλού κινδύνου» τίθενται επίσηµα σε ισχύ.
- Η Εντολή ∆ιαφάνειας: Νέοι κανόνες απαιτούν πλέον «σήµανση» στο περιεχόµενο που δηµιουργείται από Τ.Ν. Εάν ένα βίντεο είναι deepfake ή ένα κείµενο έχει γραφτεί από Τ.Ν., ο νόµος (ειδικά στην Καλιφόρνια και την Ε.Ε.) απαιτεί όλο και περισσότερο την ύπαρξη σήµανσης.
- Αλγοριθµικές ∆ιακρίσεις: Οι ρυθµιστικές αρχές έχουν ξεπεράσει τα «σενάρια τύπου Εξολοθρευτή» και εστιάζουν σε πραγµατικές βλάβες: µεροληψία στις προσλήψεις, στην πιστοληπτική ικανότητα και στην υγειονοµική περίθαλψη.
Η Κυβερνοασφάλεια γίνεται το νέο πεδίο ψυχρού πολέµου. Οι κακόβουλοι «χάκερ» έχουν συχνά διπλή υπόσταση: κλέφτες και στρατιώτες, άλλες φορές διακριτά, άλλες φορές ταυτόχρονα.
- Τ.Ν. εναντίον Τ.Ν.: Βρισκόµαστε σε έναν «συν-εξελικτικό» αγώνα εξοπλισµών. Οι επιτιθέµενοι χρησιµοποιούν τη δηµιουργική Τ.Ν. (Generative AI) για να φτιάξουν «τέλεια» δολώµατα ηλεκτρονικού ψαρέµατος (phishing) σε οποιαδήποτε γλώσσα. Οι αµυνόµενοι χρησιµοποιούν την Τ.Ν. για να κυνηγήσουν ανωµαλίες σε όλα τα επίπεδα των ψηφιακών συστηµάτων.
- Η Ταυτότητα ως Περίµετρος: Οι χάκερ συνειδητοποίησαν ότι είναι πιο εύκολο να «συνδεθούν» παρά να «παραβιάσουν». Οι περισσότερες µεγάλες παραβιάσεις στοχεύουν πλέον την ταυτότητα (κλεµµένα διαπιστευτήρια, deepfake φωνητική µίµηση στελεχών και κόπωση από τον έλεγχο ταυτότητας πολλαπλών παραγόντων - MFA).
- Η Στρατηγική του «Μακροχρόνιου Πολέµου»: Κράτη-έθνη δεν επιδιώκουν µόνο γρήγορες αναστατώσεις, αλλά τοποθετούν «αόρατα εµφυτεύµατα» σε κρίσιµες υποδοµές (δίκτυα ηλεκτροδότησης, τηλεπικοινωνιακά δίκτυα, συστήµατα ύδρευσης) που µπορούν να παραµείνουν αδρανή για χρόνια, περιµένοντας την κατάλληλη γεωπολιτική «στιγµή» για να ενεργοποιηθούν.
Εκείνο που δεν θα πρέπει να ξεχνάµε όµως είναι ότι (ακόµα) ζούµε στον φυσικό κόσµο. Οι ψηφιακές υποδοµές υπάρχουν ως φυσικές οντότητες και καταναλώνουν φυσικούς πόρους. Η καινοτοµία, αποκλειστικό προνόµιο της ανθρώπινης νοηµοσύνης (προς το παρόν), προϋποθέτει ακόµα καλλιέργεια των ανθρώπινων δεξιοτήτων, οι οποίες αποκτούν όλο και µεγαλύτερη βαρύτητα σε σχέση µε τους φυσικούς πόρους. Η ψηφιακή γεωπολιτική έχει περισσότερες διαστάσεις αλλά εξακολουθεί να υπακούει στους ίδιους βασικούς νόµους.
Αναστασία Κοτανίδου
Ομότιμη Καθηγήτρια ΕΚΠΑ
Φύλακας της ιατρικής
ηθικής και δεοντολογίας
Η Ιπποκρατική Ιατρική υπήρξε πυξίδα προσανατολισµού του ιατρού προς τον άνθρωπο, ως ολότητα. Με βάση αυτόν τον προσανατολισµό ο Ιπποκράτης ανέδειξε την Ιπποκρατική τριάδα: αρρώστια, άρρωστος, ιατρός. Συγχρόνως, υποστήριξε ότι ο ιατρός είναι φύλακας της ιατρικής ηθικής και δεοντολογίας, αποδίδοντας κορυφαία σηµασία στην ανθρωπιά του ιατρού απέναντι στον ασθενή. Ο ιατρός µέχρι τη δεκαετία του 1950 βρίσκεται µπροστά σε µία ανατέλλουσα µεγάλη αλλαγή.
Αν και εντυπωσιασµένος από την επιστηµονική πρόοδο, παρέµενε ακόµη σε µεγάλο βαθµό άοπλος θεραπευτικά, διατηρώντας την παλαιότερη θέση του ως παρηγορητή και εµψυχωτή του ασθενούς. Η πρόοδος στο πεδίο της υγείας και οι εξελίξεις στην ιατρική επιστήµη, ιδιαίτερα η ανάπτυξη της ιατρικής τεχνολογίας, έδωσαν τη δυνατότητα παράτασης της ζωής και αύξησης της προοπτικής επιβίωσης. Η µετατροπή νοσηµάτων που παλαιότερα θεωρούνταν οξέα ή ταχέως εξελισσόµενα σε χρόνια ή βραδείας εξέλιξης νοσήµατα δηµιουργεί σύνθετες καταστάσεις και χωρίς καµία αµφιβολία επαναπροσδιορίζει τον διάλογο για το τέλος της ζωής, καθώς και το πλαίσιο µέσα στο οποίο λαµβάνονται οι αποφάσεις σε καταστάσεις τέλους της ζωής.
Συνεχεια Αναγνωσης
Οι αρχές της ωφέλειας και της µη βλάβης αναφέρονται στη διπλή υποχρέωση του ιατρού να επιδιώκει τη µεγιστοποίηση του δυνητικού οφέλους και, ταυτόχρονα, τον περιορισµό της ζηµίας που µπορεί να προκύψει από την ιατρική παρέµβαση. Η εξισορρόπηση ανάµεσα στα οφέλη και στον κίνδυνο πρόκλησης βλάβης συνιστά σηµείο κλειδί της ιατρικής ηθικής. Η δυνητική βλάβη µπορεί να είναι όχι µόνο σωµατική αλλά και ψυχολογική ή να λαµβάνει τη µορφή παραβίασης της ιδιωτικότητας του ατόµου. Η παρεχόµενη φροντίδα σε έναν άρρωστο που βρίσκεται προς το τέλος της ζωής του και να µπορεί κανείς να την αναφέρει ως αξιοπρεπή, επικεντρώνεται κατά κύριο λόγο στο να επιτρέψει στο άτοµο να φτάσει ως το τέλος µε σχετική ηρεµία και άνεση. Το πώς πεθαίνουµε είναι τόσο µοναδικό όσο και το πώς ζούµε. Είναι µια προσωπική εµπειρία και η αυτονοµία του κάθε ασθενούς είναι απαραίτητη, ώστε η παροχή φροντίδας να ανταποκρίνεται στις ανάγκες του.
Ο Ιπποκράτης υποστήριζε ότι η ανακούφιση από τον πόνο είναι θείο έργο και δίδασκε τους µαθητές του ότι το «ευγενέστερο αντικείµενο των φροντίδων τους είναι η αναλγησία». Το ιατρικό επάγγελµα έχει ταχθεί από την αρχαιότητα στην προάσπιση και διαφύλαξη της υγείας, µε σεβασµό για τη ζωή. Οι ιατροί από τα χρόνια του Ιπποκράτη έως και σήµερα δίνουν όρκο για αυτή τους την αποστολή. Κίνητρο των ιατρών αποτελεί η ίαση του ασθενούς καθώς και κάθε ενέργεια που συµβάλλει και ενισχύει την προσπάθεια να αντιµετωπιστεί η αρρώστια και να αποτραπεί ο θάνατος. Ωστόσο, όσο και αν ο ιατρός πασχίζει να σώσει τον άρρωστο, υπάρχει ένα σηµείο πέρα από το οποίο δεν µπορεί να κάνει κάτι άλλο. Όµως δεν πρέπει να το δεχτεί σαν προσωπική του ήττα, ούτε να τον φέρει σε απόγνωση. Είναι σηµαντικό να αναγνωρίζει τα όρια ευθύνης και αυτονοµίας του και να δέχεται ότι σε κάποιες περιπτώσεις υπάρχει θεραπευτική µαταιότητα. Η καθυστέρηση ενός επερχόµενου θανάτου όσο το δυνατόν περισσότερο, χωρίς να λαµβάνεται υπόψη η ποιότητα ζωής του ασθενούς, η παράταση δηλαδή της αγωνίας και της ταλαιπωρίας του, αντιτίθεται στις ηθικές δεσµεύσεις του ιατρού, ιδίως σε αυτή περί µη βασανιστηρίων. Η ιατρική ορίζει τον θάνατο του ανθρώπου µε βάση τον εγκεφαλικό θάνατο, δηλαδή την κατάσταση της µη αναστρέψιµης βλάβης του εγκεφάλου, µε απώλεια όλων των λειτουργιών του εγκεφαλικού στελέχους και µε τη µη αναστρέψιµη παύση των λειτουργιών της κυκλοφορίας του αίµατος και της αναπνοής.
Ο ασθενής έχει δικαίωµα να αρνηθεί συγκεκριµένες ιατρικές πράξεις ή επεµβάσεις, όπως, για παράδειγµα, τη θρέψη του µέσω γαστρικού σωλήνα ή την τεχνητή αναπνοή, µε τις οποίες θα διατηρούνταν στη ζωή; Σε αυτές τις περιπτώσεις, τυχόν ιατρικές επεµβάσεις που λαµβάνουν χώρα χωρίς συναίνεση του ασθενούς συνιστούν προσβολή της σωµατικής του ακεραιότητας ή/και προσβολή της προσωπικότητάς του; Έκφραση της προστασίας της σωµατικής ακεραιότητας είναι εξάλλου και η προστασία από τον πόνο. Μπορεί, λοιπόν, η προστασία από τον πόνο, βάσει της βούλησης του ασθενούς, να λάβει προτεραιότητα έναντι µιας ανώφελης θεραπείας και µιας εξαιρετικά επώδυνης επιµήκυνσης της ζωής;
Σύµφωνα µε τη σχετική εισήγηση της Εθνικής Επιτροπής Βιοηθικής, εάν και εφόσον δεν υπάρχει πιθανότητα ίασης του ασθενή και άρα ο θάνατος παρουσιάζεται βέβαιος αν και αργός, ο γιατρός, µετά από ενηµέρωση των ενδιαφεροµένων, µπορεί να περιοριστεί σε παροχή ανακουφιστικής αγωγής. Οι Στωικοί, όπως ο Σενέκας, έβλεπαν τον θάνατο ως φυσικό µέρος της τάξης του κόσµου. Το σηµαντικό δεν είναι να τον αποφύγεις, αλλά να ζήσεις µε αρετή και αξιοπρέπεια µέχρι το τέλος.
Κωνσταντίνος Μ. Κωνσταντινίδης
MD, PhD, FACS, MAMSE
Διευθυντής Γενικής, Ογκολογικής, Λαπαροσκοπικής και Ρομποτικής Χειρουργικής
του Ιατρικού Κέντρου Αθηνών
Επιστημονικός Διευθυντής του Ιατρικού Κέντρου Αθηνών τ. Πρόεδρος
Παγκόσμιας Επιστημονικής Εταιρείας Ρομποτικής Χειρουργικής,
CRSA Καθηγητής Κλινικής Χειρουργικής Ιατρικής Σχολής,
Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο Κύπρου Adjunct Professor of Surgery Ohio State University,
USA Μέλος, Academy of Master Surgeon Educators of the American College of Surgeons
Governor του Ελληνικού Τμήματος του Αμερικανικού Κολλεγίου Χειρουργών American
Board of Surgery Certified
Η Χειρουργική
της επόμενης δεκαετίας
Η χειρουργική δεν προχωρά µε «µόδες» αλλά µε ουσιαστικές αλλαγές που µεταφράζονται σε καλύτερο αποτέλεσµα για τον άνθρωπο. Βρισκόµαστε σήµερα σε ένα σηµείο καµπής, όπου η τεχνολογία δεν αποτελεί απλώς εργαλείο, αλλά συστατικό στοιχείο της ίδιας της πρακτικής µας. Ιδιαίτερα η ροµποτική γενική χειρουργική έχει ήδη περάσει από το στάδιο της καινοτοµίας στη νέα καθηµερινότητα του σύγχρονου χειρουργείου, και η επόµενη δεκαετία θα καθορίσει πώς ακριβώς θα ενσωµατωθεί βαθύτερα σε κάθε πεδίο της ειδικότητας.
Στη ροµποτική χειρουργική, ο χειρουργός παραµένει πάντα στο τιµόνι της διαδικασίας - η τεχνολογία δεν «αντικαθιστά» αλλά ενισχύει τον χειρουργό. Με τρισδιάστατη απεικόνιση υψηλής ευκρίνειας, χωρίς φυσικές δονήσεις, µε εργαλεία που µπορούν να κινηθούν µε ακρίβεια ακόµη και σε στενούς χώρους, και µε συστήµατα που συνδυάζουν τον άνθρωπο και τον υπολογιστή, η ροµποτική εξελίσσει την ελάχιστα επεµβατική χειρουργική σε επίπεδα που µέχρι πριν από λίγα χρόνια ήταν απλά θεωρητικά.
Για τον γενικό χειρουργό, αυτό σηµαίνει ότι η ροµποτική δεν είναι απλώς «µια άλλη τεχνική». Είναι η καλύτερη τεχνολογική απάντηση σε πολύπλοκες επεµβάσεις: από την αντιµετώπιση των κηλών ή της διαφραγµατοκήλης µέχρι ογκολογικές εκτοµές και µεταµοσχεύσεις του ήπατος, στο πάγκρεας και στα χοληφόρα, στη βαριατρική χειρουργική, στη χειρουργική παχέος εντέρου και ορθού, στο ανώτερο πεπτικό, στα επινεφρίδια. Η δυνατότητα µεγαλύτερης ακρίβειας και ελέγχου των κινήσεων µειώνει τις επιπλοκές, περιορίζει το τραύµα και συχνά υποστηρίζει ταχύτερη ανάρρωση.
Συνεχεια Αναγνωσης
Ιδιαίτερα σηµαντική προοπτική για την επόµενη δεκαετία είναι η εξέλιξη της τηλεροµποτικής χειρουργικής. Ο όρος περιγράφει χειρουργικές επεµβάσεις που διενεργούνται όχι απλώς µε τη βοήθεια ροµπότ στον ίδιο χώρο, αλλά µε χειρουργό που µπορεί να βρίσκεται σε άλλη γεωγραφική τοποθεσία -ακόµη και χιλιάδες χιλιόµετρα µακριά- ελέγχοντας σε πραγµατικό χρόνο τα ροµποτικά εργαλεία µέσω ασφαλών, υψηλής ταχύτητας συνδέσεων δεδοµένων.
Η τηλεροµποτική δεν είναι πια θεωρία. Ιστορικά παραδείγµατα, όπως η πρώτη εξ αποστάσεως χειρουργική επέµβαση που έγινε πριν από δύο δεκαετίες, απέδειξαν ότι η σύνδεση υψηλής ταχύτητας και η ακριβής µετάδοση κινήσεων µπορούν να κάνουν πραγµατικότητα τον χειρουργό που «βρίσκεται παντού χωρίς να µετακινείται». Στη σύγχρονη εποχή, αυτή η δυνατότητα ανοίγει δρόµους για πρόσβαση σε κορυφαία χειρουργική από αποµακρυσµένες ή υποεξυπηρετούµενες περιοχές του πλανήτη, από στρατιωτικές ζώνες, από νησιά ή αποµακρυσµένες κοινότητες όπου δεν υπάρχουν εξειδικευµένοι χειρουργοί.
Ταυτόχρονα, η τηλεροµποτική αντιµετωπίζει σηµαντικές προκλήσεις - από την ανάγκη για ασφαλείς, χαµηλής καθυστέρησης (low-latency) συνδέσεις δεδοµένων µέχρι την ενοποίηση των συστηµάτων µε τεχνητή νοηµοσύνη που µπορούν να βελτιώσουν την εµπειρία και την ασφάλεια. Παρά τις τεχνικές και ρυθµιστικές δυσκολίες, η δυναµική ανάπτυξη του 5G και των επερχόµενων δικτύων οπτικών ινών νέας γενιάς δίνει ώθηση ώστε αυτά τα όνειρα να γίνουν σύντοµα και ρεαλιστική κλινική πρακτική.
Στην Ελλάδα, το πρώτο ροµποτικο σύστηµα εγκαταστάθηκε πριν από σχεδόν είκοσι χρόνια, µε προσωπική µου πρωτοβουλία, στον Όµιλο Ιατρικού Αθηνών και από τότε η εµπειρία που έχει συσσωρευτεί αποτελεί µια πολύτιµη παρακαταθήκη. Το ζητούµενο για την επόµενη δεκαετία είναι να µετατραπεί αυτή η εµπειρία σε εθνικό στρατηγικό πλεονέκτηµα, µε κέντρα αναφοράς, διαρκή εκπαίδευση και συνεργασίες που θα ενισχύσουν τη θέση µας στην κορυφή της διεθνούς χειρουργικής κοινότητας.
Τελικά, η χειρουργική της επόµενης δεκαετίας θα είναι πιο ακριβής, πιο εξατοµικευµένη, και πιο ανθρώπινη - όχι επειδή η τεχνολογία θα αντικαταστήσει τον χειρουργό, αλλά επειδή θα τον ενδυναµώσει να προσφέρει φροντίδα υψηλότερης ποιότητας σε κάθε άνθρωπο που την έχει ανάγκη.
Χαράλαμπος Ρούσσος
Καθηγητής Ιατρικής ΕΚΠΑ, Μchill
Ακαδημαϊκός
Όταν ο χώρος
θεραπεύει
Υ πάρχει µια διάσταση της θεραπείας που δεν καταγράφεται. ∆εν συνταγογραφείται, δεν µετριέται, δεν περιλαµβάνεται σε πρωτόκολλα. Κι όµως, δρα! Σιωπηλά αλλά καθοριστικά. Είναι ο χώρος. Είναι το περιβάλλον. Στη σύγχρονη ιατρική έχουµε µάθει να αναζητούµε την αποτελεσµατικότητα σε ό,τι είναι µετρήσιµο: στη διάγνωση, στη φαρµακευτική αγωγή, στην τεχνολογία. Ωστόσο, ο άνθρωπος δεν είναι µόνο το σώµα που θεραπεύεται. Είναι και το ον που βιώνει. Και η βίωση δεν συµβαίνει στο κενό. Συµβαίνει πάντα κάπου.
Η εµπειρία του σχεδιασµού νοσοκοµείων, και η εµπειρία συνεργασίας µε τον Renzo Piano -τον αρχιτέκτονα που µιλά για «κτίρια που ακουµπούν ελαφρά το έδαφος» («buildings that touch the ground lightly»)- οδηγεί σε µια διαπίστωση που υπερβαίνει την τεχνική της διάσταση: δεν σχεδιάζονται απλώς κτίρια, αλλά συνθήκες. Συνθήκες µέσα στις οποίες ο άνθρωπος καλείται να υπάρξει στην πιο ευάλωτη εκδοχή του. Το ερώτηµα, λοιπόν, δεν είναι µόνο πώς θεραπεύεται ο άνθρωπος, αλλά µέσα σε ποιον κόσµο. Μια µονάδα εντατικής θεραπείας χωρίς παράθυρα, χωρίς φυσικό φως, χωρίς ορίζοντα, δεν αποτελεί απλώς έναν ελλιπή σχεδιασµό. Είναι µια συνθήκη αποσύνδεσης. Σε έναν τέτοιο χώρο, το νοσηλευτικό προσωπικό ζήτησε να αποχωρήσει. 'Οχι λόγω φόρτου, αλλά εξαιτίας του ίδιου του περιβάλλοντος. ∆εν εγκατέλειπαν την εργασία τους. Εγκατέλειπαν τη συνθήκη. Το περιβάλλον δεν επηρεάζει µόνο την εµπειρία. Επηρεάζει την αντοχή.
Συνεχεια Αναγνωσης
Η επιστήµη το επιβεβαιώνει. Ο Roger Ulrich (1984, science) έδειξε ότι ασθενείς µε θέα σε φυσικό τοπίο αναρρώνουν ταχύτερα και χρειάζονται λιγότερη φαρµακευτική υποστήριξη από εκείνους που βλέπουν έναν τοίχο. Η ιατρική πράξη παραµένει η ίδια. Ο κόσµος; όχι. Και αυτή η διαφορά αποτυπώνεται στο σώµα. Το φως δεν είναι απλώς φωτισµός. Είναι ρυθµός. Ρυθµίζει τον ύπνο και την αίσθηση του χρόνου. Ο ήχος δεν είναι απλώς υπόβαθρο, είναι ένταση ή ηρεµία. Και τα υλικά συγκροτούν µια σιωπηλή αλλά άµεση γλώσσα. Το ξύλο σε δέχεται. Το σκυρόδεµα εισάγει βάρος. Το µέταλλο και το πλαστικό, όταν κυριαρχούν, αποµακρύνουν. Ο άνθρωπος δεν τα αναλύει. Τα υφίσταται, και µέσα από αυτά ρυθµίζεται, χωρίς να το γνωρίζει.
Το ίδιο ισχύει και για τον αέρα. Αόρατος, µα καθοριστικός, γλιστρά µέσα στον χώρο και τον µεταµορφώνει. Τον στηρίζει ή τον υπονοµεύει σιωπηλά. ∆εν είναι µια αφηρηµένη ποιότητα. Είναι το ίχνος συγκεκριµένων επιλογών, αποτυπωµένο σε κάθε ανάσα.
Όταν ο αέρας δεν ανανεώνεται, το διοξείδιο του άνθρακα συσσωρεύεται ανεπαίσθητα, βαραίνει τη σκέψη, λυγίζει την αντοχή. Κι όµως, τίποτα δεν φαίνεται µε την πρώτη µατιά.
Τα συστήµατα αερισµού και φιλτραρίσµατος, η συγκράτηση των µικροσωµατιδίων, η αποφυγή υλικών που εκπέµπουν πτητικές ουσίες, όλα αυτά υφαίνουν έναν αόρατο ιστό, που είτε προστατεύει είτε επιβαρύνει τον οργανισµό. Ένας χώρος µπορεί να µοιάζει άρτιος, σχεδόν άψογος, κι όµως να εξαντλεί. Γιατί το σώµα γνωρίζει εκείνο που το βλέµµα προσπερνά.
Σ ε ένα δωµάτιο του Νοσοκοµείου «Σωτηρία», µια ασθενής κοιτούσε το πευκοδάσος από το παράθυρό της. Όταν ρωτήθηκε πώς βιώνει τον χώρο, απάντησε: «∆εν είχα ποτέ φανταστεί ότι θα έπρεπε να αρρωστήσω για να δω πώς ζουν οι πριγκίπισσες». ∆εν περιέγραφε έναν όµορφο χώρο. Περιέγραφε µια αίσθηση, τη στιγµή όπου ο άνθρωπος, ακόµη και µέσα στην ασθένεια, δεν περιορίζεται σε αυτήν. Ίσως, λοιπόν, χρειάζεται µια µετατόπιση: δεν σχεδιάζουµε κτίρια, αλλά τις συνθήκες µέσα στις οποίες ο άνθρωπος βιώνει την ασθένεια και προσεγγίζει την ανάρρωση. ∆ιότι, στο τέλος, ο άνθρωπος δεν θυµάται µόνο τη θεραπεία. Θυµάται αν υπήρχε φως, αν µπορούσε να αναπνεύσει, αν ο χώρος τον αναγνώρισε. Η υγεία δεν είναι µόνο βιολογία. Είναι εµπειρία. Και η εµπειρία αυτή έχει τόπο. Ο χώρος δεν είναι το φόντο της θεραπείας. Είναι ένας από τους όρους της. Και ίσως, περισσότερο απ’ όσο είµαστε έτοιµοι να παραδεχτούµε, είναι ήδη µέρος της θεραπείας.
Ελίζα Κονοφάγου
Καθηγήτρια Βιοϊατρικής Μηχανικής, Ακτινολογίας και Νευροχειρουργικής, Columbia University,
Διευθύντρια του Εργαστηρίου Υπερήχων και Ελαστικής Απεικόνισης
Διαμόρφωση
της Ιατρικής
του μέλλοντος
Η βιοϊατρική τεχνολογία αλλάζει ήδη τον τρόπο µε τον οποίο διαγιγνώσκουµε, παρακολουθούµε και θεραπεύουµε ασθένειες. Συνδυάζοντας τη µηχανική, την ιατρική και τη βιολογία, δηµιουργεί νέα εργαλεία που επιτρέπουν πιο έγκαιρες διαγνώσεις, πιο στοχευµένες θεραπείες και βαθύτερη κατανόηση πολύπλοκων ασθενειών.
Γνώσεις της επιστήµης των χηµικών µηχανικών, των µηχανολόγων και ηλεκτρολόγων µηχανικών αλλά και των µηχανικών ηλεκτρονικών υπολογιστών συνδυάζονται και εφαρµόζονται στην ιατρική και στη βιολογία και οδηγούν στην ανάπτυξη καινοτόµων µεθόδων για την καλύτερη διάγνωση και θεραπεία νόσων σχετικών µε τον καρκίνο, αλλά και νευροεκφυλιστικών και καρδιαγγειακών ασθενειών. Αυτήν την περίοδο, σε όλες τις επιστήµες, διανύουµε τη χρυσή εποχή της επιστήµης των δεδοµένων, µε την τεχνητή νοηµοσύνη να επιτρέπει πλέον την ανάλυση τεράστιου όγκου ιατρικών δεδοµένων, βοηθώντας τους επιστήµονες να εντοπίζουν πρότυπα και ενδείξεις ασθενειών πολύ νωρίτερα από ό,τι στο παρελθόν.
Στον τοµέα της βιοϊατρικής τεχνολογίας, οι νέες αυτές δυνατότητες επιτρέπουν τη συγκέντρωση και την ανάλυση ιστορικού και νέων µετρήσεων για τον ίδιο ασθενή σε συνδυασµό µε δεδοµένα από αντίστοιχους ασθενείς µε την ίδια παθολογία, γενετικό προφίλ, ηλικία, ή/και συννοσηρότητες. Απώτερος σκοπός παραµένει η πρόβλεψη αλλά και η καλύτερη πρόγνωση ασθενειών σε πιο αρχικά στάδια, δηλαδή σε ενδεχοµένως ασυµπτωµατικά στάδια, όταν ασθένειες που δεν έχουν ακόµη θεραπεία θα µπορούσαν να αντιστραφούν ή να αποφευχθούν εντελώς.
Συνεχεια Αναγνωσης
Βρισκόµαστε ακόµα πολύ µακριά από αυτό το κατόρθωµα, αλλά ο τοµέας της βιοϊατρικής µηχανικής βαδίζει σταθερά προς αυτόν τον απώτερο σκοπό σε συνδυασµό µε την εκθετική πρόοδο στην τεχνητή νοηµοσύνη, τους καινούργιους επεξεργαστές, αλλά και σε στενή συνεργασία µε κλινικούς γιατρούς και φαρµακευτικές (biotech και medtech) εταιρείες.Στον τοµέα της διαγνωστικής απεικόνισης, η πρόοδος στην ψηφιακή, τρισδιάστατη και ταχεία επεξεργασία, αλλά και στην τεχνητή νοηµοσύνη, επιτρέπει τη διάγνωση καρδιαγγειακών παθήσεων, όπως εµφράγµατα και εγκεφαλικά, αλλά και καρκίνου του µαστού και του προστάτη σε ολοένα και πιο πρώιµο στάδιο.
Στον θεραπευτικό τοµέα και σε ερευνητικό επίπεδο, νέες τεχνολογίες της βιοϊατρικής µηχανικής επιτρέπουν ήδη τη στοχευµένη µεταφορά φαρµάκων στο καρκίνωµα καθαυτό, αυξάνοντας την αποτελεσµατικότητα της θεραπείας. Συνδυάζοντας τη φαρµακευτική αγωγή µε πρωτοποριακές τεχνολογικά συσκευές, περιορίζονται παράλληλα, οι επιπτώσεις στον υπόλοιπο οργανισµό. Συγκεκριµένα, τα φάρµακα που χρησιµοποιούνται στην καταπολέµηση του καρκίνου µε χηµειοθεραπεία για µεταστατικό καρκίνο, διαχέονται µεν σε όλο το σώµα, αλλά φτάνουν στον «προορισµό» τους, δηλαδή στον όγκο καθαυτό, αλλά και στις µεταστατικές του πηγές, χάρη σε καινοτόµες συσκευές που ανοίγουν «πόρους» στον όγκο και διευκολύνουν την εισροή του φαρµάκου. Τα πιο «κλειστά» όργανα όπως ο εγκέφαλος και η σπονδυλική στήλη δηµιουργούν φυσιολογικούς «φραγµούς» στα φάρµακα, λόγω της αυξηµένης τους άµυνας ενάντια σε τοξικές ουσίες και ιούς σε σχέση µε το υπόλοιπο σώµα. Ένας τέτοιος µηχανισµός λειτουργεί µοιραία ενάντια στα φάρµακα που παρέχονται για τη θεραπεία καρκίνων του εγκεφάλου, όπως του γλοιοβλαστώµατος ή του διάχυτου εγγενούς γλοιώµατος γέφυρας. Αυτή η συνέργεια µεταξύ τεχνολογικών συσκευών και φαρµακευτικής αγωγής µπορεί να συµβάλει σηµαντικά στην αποτελεσµατικότερη θεραπεία επιθετικών και µέχρι σήµερα ανίατων µορφών καρκίνου.
∆ ύο βασικά χαρακτηριστικά των µηχανικών είναι η εφευρετικότητα και η καινοτοµία. Η εφευρετικότητα απαιτεί ερευνητική υποδοµή, ερευνητικά κονδύλια και επιστηµονικές γνώσεις προκειµένου να προκύψει µία σηµαντική τοµή µε ανταγωνισµό σε παγκόσµιο επίπεδο. Η πρόοδος της βιοϊατρικής τεχνολογίας δεν αφορά µόνο την επιστήµη· αφορά την ποιότητα ζωής εκατοµµυρίων ανθρώπων. Οι τεχνολογίες που αναπτύσσονται σήµερα µπορούν στο µέλλον να επιτρέψουν πιο έγκαιρες διαγνώσεις, λιγότερο επεµβατικές θεραπείες και πιο εξατοµικευµένη ιατρική φροντίδα. Για να µετατραπεί όµως η επιστηµονική καινοτοµία σε πραγµατικό κοινωνικό όφελος, απαιτείται ένα περιβάλλον που να στηρίζει όχι µόνο την έρευνα, αλλά και τη µεταφορά της στην κλινική πράξη και την κοινωνία. Στην Ελλάδα παράγεται επιστηµονική γνώση υψηλού επιπέδου και εφευρίσκονται νέες τεχνολογίες, αλλά δεν φτάνουν συχνά σε επιχειρηµατικό επίπεδο λόγω της έλλειψης υποστηρικτικού οικοσυστήµατος. Τα τελευταία χρόνια, γίνεται µία µεγάλη προσπάθεια δηµιουργίας ενός εύφορου οικοσυστήµατος που να διαµορφώνει ευνοϊκές συνθήκες για να µεταφέρουν οι νέοι επιστήµονες και µηχανικοί την έρευνα και τις τεχνολογικές ανακαλύψεις τους σε εµπορικό επίπεδο, µε απώτερο στόχο την εφαρµογή τους στην κλινική για καλύτερη περίθαλψη και υγεία. Η µεγάλη πρόκληση των επόµενων χρόνων είναι να δηµιουργηθούν οι κατάλληλες συνθήκες, ώστε η έρευνα αυτή να µπορεί να µεταφράζεται πιο συστηµατικά σε καινοτοµία µε πραγµατικό κοινωνικό αντίκτυπο, µε ουσιαστικό όφελος για τον άνθρωπο. Εάν καταφέρουµε να στηρίξουµε ουσιαστικά τους νέους επιστήµονες και να ενισχύσουµε τη σύνδεση της έρευνας µε την κλινική πράξη και την επιχειρηµατικότητα, η Ελλάδα µπορεί να διαδραµατίσει έναν σηµαντικό και αποφασιστικό ρόλο στη διαµόρφωση της ιατρικής του µέλλοντος.
Παναγιώτης Ρούσσος
Καθηγητής Ψυχιατρικής του Icahn School of Medicine at Mount Sinai, ΝΥ, ΗΠΑ
Υγεία του εγκεφάλου:
Η νέα πρόκληση
για την Ιατρική
και την Οικονομία
Η υγεία του εγκεφάλου αναδεικνύεται σε µία από τις µεγαλύτερες προκλήσεις του 21ου αιώνα τόσο για την ιατρική όσο και για την οικονοµία. Η άνοια, η κατάθλιψη, η διπολική διαταραχή, η σχιζοφρένεια και η νόσος Πάρκινσον δεν είναι µόνο ιατρικά προβλήµατα. Επηρεάζουν οικογένειες, παραγωγικότητα, ασφαλιστικά συστήµατα, δηµόσιες δαπάνες και την ανθεκτικότητα των κοινωνιών. Καθώς ο πληθυσµός γερνά, το κόστος αυτών των νοσηµάτων θα αυξάνεται. Το κρίσιµο ερώτηµα δεν είναι πλέον µόνο πώς θα παρέχουµε περισσότερη φροντίδα, αλλά πώς θα δηµιουργήσουµε ένα νέο µοντέλο πρόληψης, έγκαιρης διάγνωσης και στοχευµένης θεραπείας.
Ήδη, εργαλεία όπως οι βιοδείκτες, η ανάλυση µεγάλων δεδοµένων και η τεχνητή νοηµοσύνη χρησιµοποιούνται για την έγκαιρη ανίχνευση νευροεκφυλιστικών και ψυχιατρικών διαταραχών, ενώ νέες κατηγορίες φαρµάκων στοχεύουν συγκεκριµένους µοριακούς µηχανισµούς. Τα τελευταία χρόνια, η νευροεπιστήµη και η γονιδιωµατική έχουν αλλάξει ριζικά τον τρόπο µε τον οποίο µελετούµε τον εγκέφαλο. Μπορούµε πλέον να εξετάζουµε µε µεγάλη ακρίβεια τα κύτταρα του εγκεφάλου, να αναλύουµε τη λειτουργία τους σε µοριακό επίπεδο και να συνδέουµε αυτές τις πληροφορίες µε τον ατοµικό κίνδυνο νόσου. Ο στόχος είναι σαφής: να περάσουµε από την αντιµετώπιση των συµπτωµάτων στην κατανόηση των µηχανισµών της ασθένειας.
Αυτή η µετάβαση έχει ήδη αρχίσει να αποκτά άµεση κλινική σηµασία. Αν γνωρίζουµε νωρίτερα ποιος κινδυνεύει, ποιοι βιολογικοί µηχανισµοί έχουν διαταραχθεί και ποια θεραπεία είναι πιθανότερο να βοηθήσει, µπορούµε να σχεδιάσουµε πιο αποτελεσµατικές παρεµβάσεις. Για τους ασθενείς, αυτό σηµαίνει καλύτερες επιλογές. Για τα συστήµατα υγείας, καλύτερη χρήση των πόρων.
Συνεχεια Αναγνωσης
Παράλληλα, αναµένεται ότι τα επόµενα χρόνια η εξατοµικευµένη ιατρική και τα ψηφιακά εργαλεία παρακολούθησης θα επιτρέψουν πιο δυναµική και συνεχόµενη διαχείριση των ασθενών, µετατοπίζοντας τη φροντίδα έξω από το νοσοκοµείο και πιο κοντά στην καθηµερινότητα. Ωστόσο, η γνώση από µόνη της δεν αρκεί. Το µεγάλο παγκόσµιο ζητούµενο είναι η µετάφραση της ανακάλυψης σε εφαρµογή. Πολλές σηµαντικές ιδέες µένουν για χρόνια µέσα στα εργαστήρια. Για να φτάσουν στην κλινική πράξη, χρειάζονται κεφάλαια, τεχνογνωσία, ρυθµιστική καθοδήγηση, πρόσβαση σε δεδοµένα, συνεργασία µε νοσοκοµεία. Εδώ βρίσκεται και η επιχειρηµατική διάσταση. Η βιοϊατρική καινοτοµία δεν είναι πλέον µόνο επιστηµονική διαδικασία. Είναι και ζήτηµα οργάνωσης οικοσυστηµάτων. Πανεπιστήµια, ερευνητικά κέντρα, νοσοκοµεία, βιοµηχανία, επενδυτές και πολιτεία πρέπει να λειτουργούν µε ουσιαστικό και θεσµικά οργανωµένο συντονισµό. Οι κόµβοι βιοτεχνολογίας και µεταφραστικής ιατρικής µπορούν να αποτελέσουν τη γέφυρα ανάµεσα στην ανακάλυψη και την αγορά, ανάµεσα στο εργαστήριο και τον ασθενή.
Σε τέτοια οικοσυστήµατα, µια επιστηµονική ιδέα µπορεί να αξιολογηθεί, να προστατευθεί, να χρηµατοδοτηθεί και να εξελιχθεί σε διαγνωστικό εργαλείο, θεραπευτική προσέγγιση ή νεοφυή εταιρεία. Αυτό δηµιουργεί αξία σε πολλά επίπεδα: βελτιώνει την υγεία, προσελκύει επενδύσεις, δηµιουργεί θέσεις εργασίας υψηλής εξειδίκευσης και συγκρατεί επιστηµονικό ταλέντο. Αλλά η ταχύτητα δεν πρέπει να υποκαταστήσει την αξιοπιστία. Ιδίως στον χώρο του εγκεφάλου, όπου αγγίζουµε τη µνήµη, τη συµπεριφορά, την προσωπικότητα και την ανθρώπινη ταυτότητα, η καινοτοµία πρέπει να συνοδεύεται από αυστηρή επιστηµονική τεκµηρίωση, διαφάνεια, προστασία προσωπικών δεδοµένων και ηθική ευθύνη. Η εµπιστοσύνη είναι απαραίτητη προϋπόθεση για κάθε τεχνολογική πρόοδο στην ιατρική.
Γ ια την Ελλάδα, η συγκυρία αυτή είναι σηµαντική. Η χώρα διαθέτει ικανό επιστηµονικό δυναµικό, αξιόλογα πανεπιστήµια και νοσοκοµεία, καθώς και ισχυρή διεθνή διασπορά. Το στοίχηµα είναι να συνδεθούν αυτές οι δυνάµεις µε πιο συστηµατικό τρόπο µε την καινοτοµία, την επιχειρηµατικότητα και την κλινική εφαρµογή. Η αξιοποίηση δεδοµένων υγείας και η ανάπτυξη ψηφιακών υποδοµών µπορούν να λειτουργήσουν ως καταλύτες.
Η Ελλάδα δεν χρειάζεται να αντιγράψει τα µεγάλα διεθνή οικοσυστήµατα. Μπορεί να χτίσει στοχευµένους κόµβους σε τοµείς όπου µπορεί να αποκτήσει συγκριτικό πλεονέκτηµα: βιοϊατρική έρευνα, ψηφιακή υγεία, δεδοµένα, νευροεπιστήµη και κλινικές συνεργασίες. Η τεχνολογία προχωρά. Η πρόκληση είναι να δηµιουργήσουµε τους θεσµούς, τις συνεργασίες και τα οικοσυστήµατα που θα µετατρέψουν τη γνώση σε πραγµατική αξία για τον ασθενή, την οικονοµία και την κοινωνία. Η επόµενη δεκαετία θα κριθεί από το αν οι σηµερινές επιστηµονικές εξελίξεις θα µετατραπούν σε κλινικές καινοτοµίες µε πραγµατικό αντίκτυπο.
Μαρία Δ. Ευθυμίου
Ομότιμη Καθηγήτρια Ιστορίας, ΕΚΠΑ
Προς ένα δυστοπικό μέλλον
ή πώς το παρελθόν
καραδοκεί (;) στη γωνιά
Η∆ηµοκρατία -που, βασισµένος στις εµπειρίες της ελληνικής και ρωµαϊκής αρχαιότητας έστησε και διέδωσε ο ∆υτικός Κόσµος επιβάλλοντάς την, σχετικά πρόσφατα, το δυνατόν ευρύτερα στον κύκλο της επιρροής του στον πλανήτη- έχει ζωή µόλις περίπου διακοσίων ετών. Παιδί των επάλληλων επαναστάσεων του 16ου, του 17ου και του 18ου αιώνα (Ολλανδία, Αγγλία, ΗΠΑ, Γαλλία), προβληµατίσθηκε πάνω στα δικαιώµατα και τις υποχρεώσεις του Πολίτη/ στο δικαίωµα ελεύθερης έκφρασης των Πολιτών/ στην ελευθεροτυπία/ στο δικαίωµα ελεύθερης θεσµικής συµµετοχής στα κοινά/ στα όρια της ελευθερίας του καθενός και του συνόλου/ στα όρια της ανοχής του καθενός και του συνόλου/ στην ισότητα / στην ισονοµία. Πάνω σε αυτούς τους προβληµατισµούς κτίσθηκε ο Φιλελευθερισµός, που κυριάρχησε τον 19ον αιώνα - µε προπύργιό του την Αγγλία, τη µεγαλύτερη δύναµη της εποχής και τη µεγαλύτερη δύναµη που είχε υπάρξει ποτέ, µέχρι τότε, στον πλανήτη Γη.
Στον 20όν αιώνα -και για δεκαετίες- η ∆ηµοκρατία αναµετρήθηκε στην ευρωπαϊκή ήπειρο µε πολιτικές προτάσεις όπως ο Φασισµός και ο Κοµµουνισµός έναντι των οποίων και επικράτησε κατά κράτος το 1945 και το 1989 αντιστοίχως, για να δει, ωστόσο, τον εαυτό της, στο πρώτο τέταρτο του 21ου αιώνα, να κινείται προς έκκεντρες συµπεριφορές, την ώρα που ταυτόχρονα, σε παγκόσµιο επίπεδο, η οικονοµική και ιδεολογική δύναµη µοιάζει να µετακινείται προς µοντέλα άλλων περιοχών της γης, το Ισλάµ και την Κίνα.
Συνεχεια Αναγνωσης
Καθώς στον 20όν και τον 21ον αιώνα η µετακίνηση πληθυσµών πήρε διαστάσεις άνευ προηγουµένου µε εκατοµµύρια ανθρώπων να εγκαθίστανται ως µετανάστες στην Ευρώπη και την Αµερική, η πολιτισµική και ιδεολογική ανάµιξη µοιάζει αναπόφευκτη, µε απροσδιόριστες επιπτώσεις για το µοντέλο της ∆ηµοκρατίας που η ∆ύση προέβαλε και προβάλλει ως αξία κατά τα τελευταία διακόσια έτη. Μία αξία που η Ασία ελάχιστα µοιάζει, στην πραγµατικότητα, να συµµερίζεται, το ίδιο και η Αφρική - δηλαδή το σαφώς µεγαλύτερο τµήµα του πληθυσµού αυτής της γης, στο οποίο τα κεντρικά, απολυταρχικά µοντέλα µοιάζουν ιστορικά να τυγχάνουν ευρείας και αυτονόητης αποδοχής. Εξάλλου, η πραγµατικότητα των αυτοκρατοριών δεν είναι καν και για τον ίδιο τον ∆υτικό κόσµο καθόλου µακρινή, καθώς αυτές έληξαν µε το τέλος του Α’ Παγκοσµίου Πολέµου, δηλαδή µόλις πριν από εκατό περίπου χρόνια από σήµερα. Το σύστηµα της αυτοκρατορίας είχε όµως πίσω του τεράστια Ιστορία: από την εποχή του Ακκάδιου Σαργών στη Μεσοποταµία του 2500 π.Χ., κυριάρχησε σε µεγάλες περιφέρειες της γης δίνοντας αυτοκρατορίες όπως η Κινεζική, η Ρωµαϊκή, η Βυζαντινή, η Ρωσική, η Αυστριακή, η Οθωµανική κ.ά., που η κάθε µια της διήρκεσε εντυπωσιακά µεγάλο χρονικό διάστηµα (η Ρωµαϊκή σχεδόν χίλια χρόνια, η Βυζαντινή το ίδιο, η Οθωµανική σχεδόν επτακόσια χρόνια κ.λπ). Το σύστηµά της -απλό αλλά, όπως αποδείχθηκε, αποτελεσµατικό- κινούνταν χονδρικά στην εξής γραµµή: η κεντρική διοίκηση είχε ως απόλυτη κεφαλή έναν αυτοκράτορα που ανήκε σε µία δυναστεία η οποία αντλούσε δύναµη από την υποστήριξη ισχυρών στρωµάτων της αυτοκρατορίας τα οποία και ήλεγχε αναθέτοντάς τους αξιώµατα διοίκησης σε περιφερειακό ή κεντρικό επίπεδο.
Η αυτοκρατορία είχε κάποια θρησκεία που θεωρούνταν κεντρική, αλλά, κατά κανόνα, δεν ενδιαφερόταν για τη γλώσσα ή το θρήσκευµα των υπηκόων της καθώς η πολυπολιτισµικότητα θεωρούνταν τµήµα της δύναµής της και όχι αδυναµία, ανησυχούσε δε µόνον στην περίπτωση που πλευρές κάποιας εκ των θρησκειών µπορούσαν να υπονοµεύσουν τις κεντρικές πολιτικές αρχές λειτουργίας της αυτοκρατορίας που ήταν, χονδρικά: οι υπήκοοι έπρεπε να ήταν αδιαπραγµάτευτα υποταγµένοι στον αυτοκράτορα στον οποίο και οπωσδήποτε πλήρωναν τους φόρους τους, ωστόσο, διατηρούσαν γλώσσα και θρησκεία, στο δε επίπεδο της κοινότητας ή του χωριού είχαν την ελευθερία επίλυσης πρακτικών τοπικών προβληµάτων που κάθε τόσο προέκυπταν. Η αυτοκρατορία, µε τη σειρά της, διατηρούσε ισχυρό στρατό και έκανε δηµόσια έργα ούτως ώστε να βελτιώνει τη ζωή των υπηκόων και, κυρίως, να τους παρέχει ασφάλεια από τυχόν ένοπλες οµάδες ληστών και εκνόµων καθώς και από εχθρικές εισβολές. Η αυτοκρατορία άφηνε δηλαδή, κατά κανόνα, περιθώρια έκφρασης των κατοίκων σε κάποια επίπεδα, ωστόσο ήταν άτεγκτα σκληρή απέναντι σε όποιον παρέβαινε -ή θεωρούνταν ότι παρέβαινε- τον κεντρικό όρο που ήταν να µη βλαβεί ο αυτοκράτορας και η εξουσία που αυτός είχε στήσει. Με αυτές τις αδρές και απτές βάσεις και πρακτικές, οι αυτοκρατορίες αποδείχθηκαν, ιστορικά, επιτυχηµένα πολιτικά σχήµατα, καταφέρνοντας να διοικήσουν ευρύτατες και πολυπολιτισµικές κοινωνίες επί χιλιετίες, σε ολόκληρη την ανθρωπότητα.
Α ντίθετα από τις αυτοκρατορίες, οι ∆ηµοκρατίες λειτουργούν, εκ των πραγµάτων, σε ένα εξαιρετικά λεπτό και περίπλοκο στις ισορροπίες του σχήµα, που προϋποθέτει την ελεύθερη βούληση αλλά και την ατοµική ευθύνη του κάθε πολίτη απέναντι στο σύνολο, µε την ελευθερία του καθενός να (πρέπει) να σταµατά εκεί που αρχίζει η ελευθερία του άλλου - κάτι που κάνει το σχήµα ευαίσθητο και ευάλωτο σε εκτροπές και παραµορφώσεις. Και αναρωτιέται κανείς, τώρα που όλο και περισσότερες ∆ηµοκρατίες δείχνουν σηµεία κόπωσης και αναίρεσης των κεντρικών συντεταγµένων τους, αν θα βρουν αυτές τη δύναµη να αντισταθούν και να ανακτήσουν τη δροσιά και το βάθος τους συναγωνιζόµενες αναδυόµενες δυνάµεις που διατηρούν βασικά στοιχεία λειτουργίας των αυτοκρατοριών. Οι οποίες και καραδοκούν στη γωνιά µη έχοντας χαθεί όσο θα θέλαµε να νοµίζουµε ότι συνέβη…
Μιχάλης Α. Τιβέριος
Ακαδημαϊκός
Ομότιμος Καθηγητής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης
Η Αρχαιολογία
στον 21ο αιώνα
Aπό τις τελευταίες ήδη δεκαετίες του 20ού αι. και κυρίως στις µέρες µας είναι εµφανής η υποβάθµιση του συνόλου σχεδόν των ανθρωπιστικών επιστηµών, τουλάχιστον στον λεγόµενο δυτικό κόσµο. Καθώς τα πάντα µετρούνται στην εποχή µας µε το χρήµα, οι ηγεσίες των κρατών έχουν θέσει τις επιστήµες αυτές στο περιθώριο, αφού δεν συµβάλλουν στην άµεση αποκόµιση κέρδους. Αυτό έχει ως αποτέλεσµα τα πιο προικισµένα νεαρά άτοµα να τις αποφεύγουν και όσα εν τέλει ασχολούνται µαζί τους το κάνουν παρά τη θέλησή τους και κυρίως χωρίς να έχουν κανένα ενδιαφέρον γι’ αυτές. '
Ετσι η ευρυµάθεια και οι θεωρητικές αναζητήσεις, που είναι απαραίτητες προϋποθέσεις για την εκπόνηση συνθετικής εργασίας και πνευµατικής παραγωγής, είναι πλέον σπάνιες στον κύκλο των νέων που θεραπεύουν ανθρωπιστικές επιστήµες. ∆εν θα θίξω τις επιπτώσεις από την πολιτική που προανέφερα. (Κοινωνίες που αδιαφορούν για τον παράγοντα «άνθρωπο» και για τις συνακόλουθες πανανθρώπινες αξίες, αργά ή γρήγορα, είναι καταδικασµένες να γεννούν «τέρατα».)
Η αρχαιολογία θέλω να πιστεύω ότι είναι µια από τις ανθρωπιστικές επιστήµες που πλήττονται κάπως λιγότερο από τη σηµερινή επικρατούσα καταστροφική πολιτική.
Συνεχεια Αναγνωσης
Και αυτό επειδή στον άνθρωπο ενυπάρχει έµφυτο ένα ζωηρό ενδιαφέρον να αναζητά τις ρίζες του. Η ανεύρεση υλικών λειψάνων του παρελθόντος είναι κάτι που αενάως τον γοήτευε και τον γοητεύει. Αυτό είναι ιδιαίτερα εµφανές σε µας τους Έλληνες, που ζούµε σε περιοχή πλούσια σε υλικά κατάλοιπα του παρελθόντος, προϊόντα ενός πολιτισµού που έχει σηµαδεύσει καίρια τον κυρίαρχο δυτικό πολιτισµό. Έχοντας κατά νου τα παραπάνω, διατηρώ την ελπίδα ότι σε κάθε γενιά θα εµφανίζονται προικισµένα άτοµα, έστω ευάριθµα, τα οποία, τοποθετώντας την εύλογη επιθυµία για απόκτηση πλούτου σε δεύτερη µοίρα, θα ασχολούνται συστηµατικά µε την επιστήµη της αρχαιολογίας.
Στη συνέχεια θα αναφερθώ σε βασικές αρχαιολογικές έννοιες και θα προβώ σε ορισµένες αυτονόητες διατυπώσεις. Αρχαιολογία είναι η επιστήµη που ερευνά τα υλικά κατάλοιπα πολιτισµών που εµφανίστηκαν πριν από τις µέρες µας. Ωστόσο αρχαιολόγος δεν είναι αυτός που ανακαλύπτει αρχαία, αφού τέτοια τύχη έχουν λ.χ. και οι ψαράδες ή ακόµη και… οι µπουλντόζες, αλλά πρωτίστως αυτός που µελετά αρχαία. Τονίζω ακόµη ότι η µη δηµοσίευση µιας ανασκαφής -η διεξαγωγή της οποίας, σηµειωτέον, θα πρέπει να καλύπτεται από πλήρη βιντεοσκόπηση, διαθέσιµη εν συνέχεια στην έρευνα-, είναι ολέθρια για την επιστήµη της αρχαιολογίας και οπωσδήποτε… καταστροφική για τις ίδιες τις αποκαλυφθείσες αρχαιότητες. (Η µάνα γη είναι η καλύτερη φύλακας των αρχαίων.) Τέλος, θα ήθελα να υπενθυµίσω και µια σηµαντική διαφορά που υπάρχει ανάµεσα στην αρχαιολογία εκείνη που µελετά πολιτισµούς για τους οποίους δεν διαθέτουµε καµιά άµεση ή έµµεση γραπτή πληροφόρηση και στην αρχαιολογία εκείνη που ασχολείται µε πολιτισµούς που παρήγαγαν γραπτά κείµενα.
Στην πρώτη περίπτωση τα πορίσµατα της αρχαιολογίας αποτελούν το θεµέλιο πάνω στο οποίο «κτίζεται» όλο το οικοδόµηµα της γνώσης που διαθέτουµε για τους πολιτισµούς αυτούς. Στη δεύτερη περίπτωση η αρχαιολογία µόνο κατά ένα ποσοστό συµβάλλει στην ανασύνθεση των πολιτισµών αυτών. µεγάλο ή µικρό ποσοστό εξαρτάται από τον όγκο και το είδος της γραπτής πληροφόρησης που διαθέτουµε για τους πολιτισµούς αυτούς. Στην τελευταία περίπτωση η επιστήµη της αρχαιολογίας όχι µόνο δεν αποτελεί την αποκλειστική πηγή πληροφόρησης για την ανασύνθεση του ερευνώµενου πολιτισµού αλλά ενδέχεται να µην αποτελεί ούτε καν την κύρια πηγή της. Και κάτι επίσης σηµαντικό. Οι σωζόµενες γραπτές µαρτυρίες, που µελετώνται από άλλες επιστήµες, π.χ. ιστορία, επιγραφική, φιλολογία ή αρχιτεκτονική, µπορούν να επιβεβαιώσουν την ορθότητα των αρχαιολογικών πορισµάτων, όπως µπορούν βέβαια να αποδείξουν και το αβάσιµό τους. Έτσι, στις ερµηνείες των αρχαιολόγων που ασχολούνται µε «ιστορικούς» πολιτισµούς, ο κίνδυνος να ελλοχεύουν σ’ αυτές υποκειµενικές και όχι σωστές απόψεις είναι πιο περιορισµένος σε σχέση µε τις ερµηνείες των αρχαιολόγων που ασχολούνται µε πολιτισµούς που δεν έχουν αφήσει γραπτά κείµενα (ούτε αναφέρονται σ’ αυτούς άλλοι «εγγράµµατοι» πολιτισµοί).
Η υποκειµενικότητα των αρχαιολογικών και κυρίως ανασκαφικών ερµηνειών είναι ένα σοβαρό πρόβληµα για την επιστήµη της αρχαιολογίας. 'Ενα πρόβληµα που, ως έναν βαθµό, µπορεί να περιοριστεί στο µέλλον από µια στενότερη συνεργασία της µε την αρχαιοµετρία, δηλαδή µε τις επιστήµες εκείνες των θετικών επιστηµών που συµβάλλουν στο έργο της, όπως π.χ. η φυσική και η πληροφορική. Η συνεργασία αυτή, που έχει εµφανιστεί ήδη από τον προηγούµενο αιώνα, καθίσταται στις µέρες µας πολύ πιο αναγκαία και επιτακτική, λαµβανοµένης υπόψη και της αλµατώδους προόδου που γνωρίζουν ορισµένες από τις επιστήµες αυτές, όπως η τεχνητή νοηµοσύνη. Καταρχάς θα διευκολύνει σε µεγάλο βαθµό τις ίδιες τις καθηµερινές εργασίες της, ενώ πιθανόν θα τη στρέψει και σε τοµείς έρευνας πολύ λίγο ή και καθόλου προσιτούς σήµερα. Η ψηφιακή π.χ. τεχνολογία θα της δώσει µεγάλη ώθηση στον τοµέα της τεκµηρίωσης, µε τις τρισδιάστατες σαρώσεις, µε τη φωτογραµµετρία και τις εικονικές αναπαραστάσεις. Χωρίς αµφιβολία θα καταστήσει τα συµπεράσµατά της πιο αντικειµενικά, πιο ευκρινή και πιο εύληπτα όχι µόνο στους ειδικούς αλλά και σε άλλες οµάδες υποψιασµένου κοινού. Η τεχνητή νοηµοσύνη δεν αποκλείεται, στο άµεσο µέλλον, να προσφέρει σηµαντική βοήθεια εκτός των άλλων και σε ειδικούς τοµείς του αρχαιολογικού έργου, λ.χ. επιβεβαιώνοντας ή απορρίπτοντας προτεινόµενες αποδόσεις ζωγραφισµένων αρχαίων ελληνικών αγγείων σε συγκεκριµένους αγγειογράφους ή ακόµη προχωρώντας και η ίδια σε τέτοιου είδους ταυτίσεις. Τέτοιες αποδόσεις, ως γνωστόν, τόλµησε µε ξεχωριστή επιτυχία στον 20ού αι. ο Σκωτσέζος Sir John Beazley µε τη µοναδική του… έκτη αίσθηση.
Θάνος Μ. Βερέμης
Ομότιμος Καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών
Αριστοτέλης - Τραμπ.
Από τη μεσότητα
στην υπερβολή
Ο Αριστοτέλης είναι συντηρητικός διανοητής επειδή διατρανώνει το χαµένο παρελθόν της Πόλης Κράτους και των ρυθµιστικών της πολιτευµάτων ανάµεσα σε ελεύθερους και ισότιµους πολίτες. Για το σύγχρονό του καθεστώς της αυτοκρατορίας δεν έχει τίποτα να πει, µολονότι ο µαθητής του Αλέξανδρος το δηµιούργησε µέσα στη καρδιά της Περσίας.
Σκοπός της ηθικής του δεν ήταν η ευτυχία που επικαλείται την τύχη, αλλά η ευδαιµονία που καλλιεργεί ο άνθρωπος µέσα του επιδιώκοντας την αριστεία. Η αριστεία βάζει σε τάξη τις δυνάµεις (τους δαίµονες) που ενυπάρχουν µέσα µας και αποτελείται από αρετές όπως το θάρρος, η φιλία, η µεγαλοψυχία, η ευγένεια, η δικαιοσύνη και κυρίως η µετριοπάθεια.
Η τελευταία διευκολύνει τον άνθρωπο να ανακαλύψει τη µεσότητα στις ηθικές του επιλογές. Στα Ηθικά Νικοµάχεια η µεσότητα αποτελεί το ζητούµενο στις ανθρώπινες επιλογές. Η επιλογή ανάµεσα σε ακραία χαρακτηριστικά διευκολύνει την ανάδειξη της µεσότητας. Μεταξύ φόβου που παραλύει και της αυτοπεποίθησης που συσκοτίζει, µεσότητα είναι το θάρρος. Η µεσότητα βρίσκεται ανάµεσα στην υπερβολή και την ανεπάρκεια.
Η επιδίωξη του καλού ενυπάρχει στις επιλογές των αρετών, διαφέρει ωστόσο όταν ο επιλέγων έχει υποστεί στέρηση στην υγεία, τον πλούτο, την εκπαίδευση, την τιµή κ.α. Οι πολλοί ταυτίζουν το καλό µε την αναπλήρωση της ευχαρίστησης εάν τους έχει λείψει. Όµως η ευχαρίστηση είναι προσωρινή, ενώ η ευδαιµονία έχει διάρκεια και είναι αποτέλεσµα της σύγκλισης πολλών καλών.
Συνεχεια Αναγνωσης
Στις µέρες µας, ο Αµερικανός Πρόεδρος Ντόναλντ Τραµπ, αποτελεί την ακραία αντίθεση προς την διδασκαλία του Σταγειρίτη φιλόσοφου της αρχαιότητας. Τον χαρακτηρίζει η υπερβολή σε όλες σχεδόν τις επιλογές του και οργανώνει την πολιτική του δραστηριότητα µε κριτήριο την ανταλλαγή αγαθών και ευκαιριών. Αν ο Αριστοτέλης προσπαθεί να δηµιουργήσει τον ενάρετο ευδαίµονα, ο Τραµπ χειραγωγεί τον υλιστή και ατοµικιστή άνθρωπο. Θεωρεί ότι τα πάντα συµβαίνουν για πρώτη φορά και έτσι αντί της προνοητικότητας επιλέγει τον αυτοσχεδιασµό.
Η µεσότητα του Αριστοτέλη λειτουργεί σύµφωνα µε τις αρχές του ρητού παν µέτρον άριστον. Ο φιλόσοφος πιστεύει ότι σε πόλη όπου επικρατεί η µεσαία τάξη η δυνατότητα καλής διακυβέρνησης είναι εφικτή. Σε κοινότητες στις οποίες η διαφορά ανάµεσα σε πλούσιους και φτωχούς είναι µεγάλη, υπάρχει ο κίνδυνος να επιβληθεί ολιγαρχικό καθεστώς και πιθανότατα τυραννία. Η µεσαία τάξη αποτελούσε εµπόδιο ανάµεσα σε ακραία πολιτεύµατα. Ο Τραµπ µοιράζεται ίσως ελάχιστες από τις αρετές του Αριστοτέλη, ασφαλώς όχι τη µετριοπάθεια, τη µεγαλοψυχία και την ευγένεια.
Βασίλης Λαμπρινουδάκης
Ομότιμος Καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας
του Πανεπιστημίου Αθηνών
Η Παιδεία του αύριο
και η γνώση που κρύβουν
τα μνημεία
Από τα πολλά «ερωτήµατα του αύριο» που µας απασχολούν στις µέρες µας επιλέγω να καταθέσω τις σκέψεις µου για τρία από αυτά, που σχετίζονται περισσότερο µε τις δικές µου ασχολίες.
1 Πώς βλέπουµε την παιδεία του αύριο; Ως πανεπιστηµιακός παρακολουθώ τις εξελίξεις των σπουδών στα πανεπιστήµιά µας. Το επίπεδο παιδείας των νέων που εισάγονται στις θεωρητικές σχολές και ιδιαίτερα στις Φιλοσοφικές είναι πολύ χαµηλό και από χρονιά σε χρονιά βαίνει µειούµενο. Αυτό θεωρώ ότι οφείλεται σε δύο λόγους, στους πολύ χαµηλούς µισθούς των εκπαιδευτικών, και στο µειωµένο σε σχέση µε το παρελθόν κοινωνικό τους κύρος.
Όµως αυτό είναι ολέθριο για το µέλλον. Οι νέες τεχνολογίες και οι εφαρµοσµένες επιστήµες µπορεί να συναρπάζουν σήµερα, να αµείβονται καλύτερα και ασφαλώς είναι απαραίτητες, όµως και η καλλιέργεια του πνεύµατος είναι εξίσου αναγκαία. Η καλλιέργεια της γλώσσας σηµαίνει συνείδηση, πηγαία γνώση και ελευθερία της σκέψης, αλλά και η ιστορία, η γνώση και η εµπειρία του παρελθόντος αποτελούν τη βάση για το χτίσιµο του µέλλοντος.
Όταν κάποιος δεν γνωρίζει ποιος είναι και από πού έρχεται, είναι ευάλωτος σε κάθε έξωθεν κακή ή κακόβουλη επιρροή. Θεωρώ ότι η Πολιτεία πρέπει να προσέξει ιδιαίτερα αυτό το θεµελιακό θέµα της γλωσσικής ένδειας των περισσότερων νέων και του µειωµένου ενδιαφέροντός τους για την οικείωση της εµπειρίας του παρελθόντος και να στηρίξει µε τα κατάλληλα µέτρα τις φιλολογικές και ιστορικές σπουδές.
ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΑΝΑΓΝΩΣΗΣ
2Ποια θέση θα έχει η πολιτισµική κληρονοµιά στην καθηµερινή ζωή του αύριο; Συνεχίζοντας τις πιο πάνω σκέψεις µου, αισιοδοξώ σχετικά µε το ερώτηµα αυτό. Τα µνηµεία της φύσης και του πολιτισµού είναι το ορατό και απτό µέρος της ιστορίας και της διαχρονικής ανθρώπινης εµπειρίας, και εποµένως, κατάλληλα εντασσόµενα στην καθηµερινή ζωή, µπορούν να συµβάλλουν τα µέγιστα στην ανθρωπιστική κουλτούρα και συµπεριφορά της κοινωνίας. Και προς την κατεύθυνση αυτή γίνονται τελευταία σηµαντικά βήµατα. Οι αρχαιολογικοί χώροι αλλά και τα µεµονωµένα µνηµεία συντηρούνται και διαµορφώνονται έτσι, ώστε να είναι αναγνώσιµα ως προς τη µορφή και την κατά προορισµό λειτουργία τους από το ευρύ κοινό, και τελευταία αναπτύσσονται προγράµµατα, διεθνώς και στην Ελλάδα, τα οποία εντάσσουν τα µνηµεία στην καθηµερινή ζωή µε έναν ολιστικό τρόπο. Τέτοια προγράµµατα υψηλής ποιότητας τουρισµού είναι, µεταξύ άλλων, οι Πολιτιστικές και Περιβαλλοντικές ∆ιαδροµές και τα Περιβαλλοντικά και Πολιτιστικά Πάρκα, τα οποία προσφέρουν οργανωµένα πληροφορία για τα µνηµεία και τις παραδόσεις µιας περιοχής και εµπειρία των φυσικών τοπίων της, αλλά και των τοπικών προϊόντων της. Τα προγράµµατα αυτά εµπλέκουν τις αρχές και τους επιχειρηµατίες του τόπου όπου εφαρµόζονται στη διοίκηση του προγράµµατος, πράγµα το οποίο εξασφαλίζει αφενός την εκτίµηση των µνηµείων και παραδόσεων από την τοπική κοινωνία, και εποµένως την προστασία τους απ’ αυτήν, και αφετέρου την υψηλή ποιότητα της πληροφορίας και εµπειρίας που παρέχεται στον επισκέπτη. Οι εξελίξεις αυτές είµαι βέβαιος ότι θα συµβάλουν θετικά στην οικείωση του ελληνικού και διεθνούς κοινού µε την πολιτισµική µας κληρονοµιά.
3Πώς θα είναι το Ασκληπιείο της Επιδαύρου τα επόµενα χρόνια; Το Ασκληπιείο της Επιδαύρου είναι ένας εµβληµατικός ιστορικός χώρος. Τα µνηµεία του τεκµηριώνουν µε έναν µοναδικό τρόπο την ιστορία της φροντίδας της ανθρώπινης υγείας από τις αρχές της δεύτερης π.Χ. χιλιετίας και, χωρίς διακοπή, µέχρι και τους πρώιµους χριστιανικούς χρόνους. Θα µπορούσε κανείς να το θεωρήσει ως λίκνο της ιατρικής επιστήµης. Ο αρχαιολογικός αυτός χώρος έχει προγραµµατισθεί να διαµορφωθεί σε Περιβαλλοντικό και Αρχαιολογικό Πάρκο, όπου θα αναδεικνύονται αφενός οι µέθοδοι θεραπείας της Ασκληπιακής λατρείας και αφετέρου τα ιαµατικά βότανα και φυτά, καθώς και το ίδιο το φυσικό τοπίο που αυτή χρησιµοποιούσε. Το Πάρκο προβλέπεται σε Προγραµµατική Σύµβαση µεταξύ Υπουργείου Πολιτισµού, Περιφέρειας Πελοποννήσου και ∆ήµου Επιδαύρου. Απαραίτητο όµως παρακολούθηµα αυτού του προγράµµατος είναι η δηµιουργία ενός νέου µουσείου, κατάλληλου να στεγάσει όλα τα ευρήµατα τα οποία έχουν προκύψει από τις έρευνες µετά την αρχική ανασκαφή του ιερού. Το υπάρχον Παλαιό Μουσείο προβλέπεται να διατηρηθεί µε την έκθεση των µερικών αποκαταστάσεων των κεντρικών κτιρίων του ιερού (Προπύλαια, ναοί Ασκληπιού και Αρτέµιδος, Θόλος) και των οικοδοµικών επιγραφών, ώστε να αποτελεί το µουσείο αρχιτεκτονικής του ιερού. Στο Νέο Μουσείο όµως, παλαιά και νέα κινητά ευρήµατα (επιγραφές και παραστάσεις θαυµατουργικών ιάσεων, φάρµακα και ιατρικά σκεύη, παραστάσεις – αγάλµατα κ.λπ. – και άλλα τεκµήρια της ζωής στο ιερό) θα αποτελέσουν µια µοναδικά τεκµηριωµένη ζωντανή παρουσία της ιστορίας της ιατρικής. Χωρίς το Νέο Μουσείο το Πάρκο δεν θα προσφέρει τη γνώση και την εµπειρία που του αξίζει. Ήδη, µε χορηγίες των Ιδρυµάτων Αιγέα, Κωνσταντακόπουλου, Κανελλόπουλου και Λάτση, και µε την έγκριση του Υπουργείου Πολιτισµού εκπονείται η µελέτη κατασκευής του Νέου Μουσείου σε κατάλληλη θέση στην περιοχή του αρχαιολογικού χώρου του Ασκληπιείου. Προσδοκούµε σύντοµη ολοκλήρωση του Πάρκου του Ασκληπιείου και των Μουσείων του.
Built with Shorthand